Nepokretna kulturna dobra utvrđuju se odlukama nadležnih državnih institucija. Nepokretna kulturna dobra od izuzetnog značaja utvrđuje Narodna skupština Republike Srbije, a Vlada Republike Srbije utvrđuje nepokretna kulturna dobra od velikog značaja. Ustanove zaštite svoje predloge za utvrđivanje kulturnih dobara od izuzetnog značaja dostavljaju Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture koji priprema dokumentaciju za predlog utvrđivanja nepokretnog kulturnog dobra.
Akt o utvrđivanju nepokretnog kulturnog dobra sadrži: naziv i opis kulturnog dobra, granice zaštićene okoline, kao i mere zaštite vezane za čuvanje, održavanje i korišćenje kulturnog dobra i njegove zaštićene okoline (katastarske i zemljišno-knjižne podatke). Sastavni deo akta o utvrđivanju čini i spisak pokretnih dobara od posebnog kulturnog i istorijskog značaja koja se nalaze u nepokretnom kulturnom dobru. Akt o utvrđivanju kulturnog dobra od izuzetnog značaja, odnosno akt o utvrđivanju nepokretnih kulturnih dobara od velikog značaja, objavljuje se u "Službenom glasniku Republike Srbije".
Prethodnu zaštitu na osnovu Zakona o kulturnim dobrima uživaju: nekropole i lokaliteti s arheološkim, istorijskim, etnološkim ili prirodnjačkim sadržajem; stara jezgra gradova i naselja; graditeljski objekti, celine i delovi graditeljskih objekata s istorijskim ili arhitektonskim vrednostima; spomenici i spomen obeležja posvećeni značajnim događajima i ličnostima; kuće u kojima su rođene ili su u njima radile zaslužne i istaknute ličnosti zajedno sa stvarima koje su im pripadale; zgrade i mesta u prirodi vezani za značajne istorijske događaje.
Ustanova zaštite evidentira dobra koja uživaju prethodnu zaštitu. Ustanova zaštite dužna je da u roku od 30 dana od dana evidentiranja nepokretnosti koja uživa prethodnu zaštitu o tome obavesti sopstvenika ili pravno lice koje koristi i upravlja njome, kao i opštinu. Mere zaštite utvrđene ovim zakonom primenjuju se na nepokretnosti koje su evidentirane da uživaju prethodnu zaštitu. Ustanova zaštite dužna je da u roku od dve godine utvrdi da li evidentirana nepokretnost ima spomenička svojstva i da u tom roku predloži utvrđivanje te nepokretnosti za kulturno dobro. Ukoliko evidentirana nepokretnost nije utvrđena za kulturno dobro u roku od tri godine od dana evidentiranja, na tu nepokretnost neće se primenjivati mere zaštite.
(Zakon o kulturnim dobrima, "Sl. glasnik RS", br. 71/94)
 

Procedura za utvrđivanje nepokretnih kulturnih dobara i brisanje iz registra

Predlog za utvrđivanje nepokretnih kulturnih dobara, odnosno njihovo razvrstavanje, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture upućuje Ministarstvu nadležnom za poslove kulture radi proseđivanja Vladi,  koje  obavezno isti šalje Ministarstvu finansija i Republičkom sekretarijatu za zakonodavstvo, radi davanja mišljenja. Za brisanje iz Registra primenjuje se isti postupak.
 
U cilju utvrđivanja konačnog predloga odluka o utvrđivanju/razvrstavanju nepokretnih kulturnih dobara, obrazovana je rešenjem Ministarstva kulture broj 119-01-7/2011-03 od 19. januara 2011. godine,  Komisija za valorizaciju predloga odluka o utvrđivanju nepokretnih kulturnih dobara, sastavljena od eminentnih stručnjaka iz različitih oblasti. Zadatak Komisije je da vrši valorizaciju predloga odluka o utvrđivanju nepokretnih kulturnih dobara, predloga odluka o brisanju iz Registra nepokretnih kulturnih dobara i predloga revizije (izmene i dopune) odluka o utvrđivanju nepokretnih kulturnih dobara. (vidi.. Portal eUprava Republike Srbije )