Ime naselja u srednjem veku:Becs(e)kerek(e), Bechkereke

Bečkerek na starim kartama

Karta W. Laziusa (1532.)

Merkatorova karta (1583.

Prvi spomen u dokumentima: 1331. U spisku papske desetine kao civitas, posle 1441. kao oppidum koji je pripadao vlastelinstvu Bečej. Posedovao je pravo ubiranja poreza na vašarima.
Godine 1442. održan je županijski sabor. Deže Čanki (Csánki Dezső) tvrdi da je Torontalska županija u 15. veku bila jedna od najmanjih županija u zemlji, u kojoj se nalazila tvrđava Bečejska (Castrum Beche) i četiri grada – Arača (Aracha), Bečej (Bechee), Baša(h)ida (Basahyda) i Bečekerek(e) (Bechkereke). Svi ovi gradovi i desetak sela zapravo su pripadali jednom posedu sa centrom u Bečeju. Tvrđavu u meandru reke Begej izgradio je kralj Ivan I. Zapolja 1527.-28. godine, meandar je bio i presečen jarkom, pa je tvrđava izgledala kao da je na jednom ostrvu u sredini „Bečkerečkog jezera“. Na prvim kartama Bečkerek je tako i prikazan.

Turci osvajaju Banat

Posle bitke na Mohaču, 1526. godine, južni i središnji deo Ugarske kraljevine pao je pod tursku vlast. Turci su priznali Ivana I. Zapolju za ugarskog kralja, i time je deo teritorije nekadašnjeg kraljevstva ostao u njegovim rukama. Nakon njegove smrti, Turci su u septembru 1551. godine, pod komandom rumelijskog bebler-beg Mehmed-paše Sokolovića, sa celom rumelijskom (evropskom) turskom vojskom od oko 80.000 vojnika i pedeset topova krenuli da osvoje Banat (današnji srpski i rumunski Banat), i najvažniju tvrđavu Temišvar. Prvo su opsađivali najjaču utvrdu Bečej, i malobrojni branioci, 200 hajdua, posle četiri dana opsade počeli su mirovne pregovore, ali su nakon pregovora u toku povlačenja bili prevareni i do poslednjeg pobijeni. Još za vreme opsade Bečeja, u Arači jeodržana skupština banatskih Srba na kojoj su se ovdašnji Srbi, verujući na reč Sokoloviću da će i pod Turcima zadržati svoje posede, odlučili da se sva utvrđena mesta u Banatu predaju Turcima. Dok je glavnina osmanlijske vojske opsedala Bečej, manji turski odredi zauzimali su jedan za drugim manja utvrđenja po Banatu. Po nekim podacima u ovom pohodu je 18 utvrda, među njima Araču i Galad, palo u turske ruke. Malobrojni branioci Bečkereka, njih osamdeset (ostali su pobegli), predali su se nakon jednog dana opsade. Sokolović je 18. oktobra započeo opsadu najvažnije utvrde Temišvara, čije je zauzeće i bio cilj pohoda. Opsada je zbog lošeg vremena prekinuta 26. oktobra, a Sokolović se vratio u Beograd. Nakon povlačenja turske vojske, u Banatu je buknuo ustanak protiv Turaka, u kojem je oslobođen gotovo ceo prostor Banata, izuzev Bečeja i Bečkereka, u kojima su se nalazili veći turski garnizoni. Iduće godine već u maju Mehmed-paša pokreće novi pohod. Ovog puta sa 160.000?! vojnika. Iz odmazde zbog prošlogodišnje pobune, turska vojska pljačka i pali naselja na koja nailazi. Veliki broj stanovnika odvode u roblje. Posle mesec dana opsade Temišvara, kapetan tvrđave Ištvan Lošonc (Losoncz István) počinje pregovore sa Turcima o predaji i mirnom povlačenju. Prošli su isto kao i branioci Bečeja – prilikom prolaska kroz turske redove svi su bili pobijeni, i tako 26. jula 1552. godine i Banat dolazi pod trajnu tursku vlast. Tokom ovog pohoda mnoga naselja u Banatu, slično kao u Bačkoj ili Sremu, zauvek su nestala, a tragove tih naselja zasad skriva banatska zemlja.

Bečkerek 1697.-98. godine, gravira austrijskih inženjera*

Bečkerek u doba Turaka

Bečkerek je prvo bio privatni posed paše Sokolovića (mult), a kasnije ga je pretvorio u svoju zadužbinu (vakuf). Banat je kasnije pao u turske ruke, ali je kasnije i oslobođen od Turaka, jer je nakon Karlovačkog mira, deo Banata ostao u okviru Otomanskog carstva. Sudeći po grafičkim crtežima, dok su trajali mirovni pregovori, austrijski inženjeri su posetili Bečekrek i tom prilikom nacrtali osnovu i okolinu grada. U Muzeju Vojvodine postoji gravira (verovatno kopija) Bečkereka iz 1697.-98. godine, na kojoj se vidi tvrđava pravougaone osnove i turski grad, u kojem je stajala velika džamija sa minaretom, čiji krov je spaljen u sukobima. Ceo grad kao da leži na jednom ostrvu. U jednom meandru Begeja bilo je veliko tursko groblje. Najinteresantniji detalj crteža je brana, koja je izgrađena od kamena (sudeći po natpisu na crtežu). Ispred brane stoji natpis Canal Beghij, a sudeći po čamcima ibrodićima, to je bio plovni kanal. Pouzdano ne znamo da li su Turci ili još ranije u 14. veku Mađari izgradili branu i regulisali reku, jer su npr. oko Bečkereka krajem 14. veka izgrađena četiri mosta na Begeju odnosno Tamišu. Jedan most je bio Basahyda(danas Bašaid), ostala tri su Iwankahyda (Jankov most), Eczehida (Ečka) i Wrhyda, Urhida (Torak). Sufiks hyd, hid označava most, a u Bačkoj ili Sremu takvih toponima nema. Sem Wrhyde, ostala tri mosta izgrađena su na teritoriji Bečejskog poseda. Svi ovi mostovi bili su u funkciji pre svega lokalne, ali i daljinske trgovine, koja je živnula početkom 14. veka. Npr. u Zabadki (Subotici) je u to vreme izgrađena brana.

Bečkerek nakon Turaka

Bečkerek se od Turaka konačno oslobodio 1716. godine, ali je ostao pod direktnom upravom Bečkog dvora, kao Torontalska banovina. Uostalom, u celom Habsburškom carstvu Banat je imao specijalan status – bio je neka vrsta kažnjeničke „kolonije“ gde su naseljavani „nepoželjni elementi“ sa teritorije carstva (slično kao što je to činila Engleska u Ameriku ili Australiju). Teren je bio močvaran, išaran vodotocima, nezdrav, zemlja je bila (i ostala) „teška“ za obrađivanje (nasuprot Bačke i Srema). Iz zapadnih delova Monarhije bili su preseljavani „nepodobni“ Španci ili Francuzi, Nemci (uglavom iz Lotaringije), pa tako u neposrednoj blizini Bečkereka imamo naselje Nova Barcelona, koja se spominje već 1735. godine. U Beču (Finance und Hoffkamerarchiv) postoji i plan naselja Neue Barcelone iz 1766. godine. Bečkerek je od kraljice Marije Terezije dobio status slobodne komorske varoši (nemamo podatak da su za to platili kao npr. stanovnici Subotice).

Detalj plana centra Bečkereka iz 1779. godine, oznaka D je zgrada džamije, za koju u objašnjenju piše da je „solidno građena od čvrstog materijala“, i tada je služila kao zatvor. Oznaka N označava upravnu zgradu (županije?), u čijem dvorištu je stajao bunar (oznaka a)*

Katastarski plan iz 1793. godine,(detalj) na kojem je ucrtana osnova tvrđave, što znači tada još nije bila porušena, bar ne do temelja, kao što se može sretati u literaturi*

Banatska „Venecija“ (1780-1784)

Banatska  „Venecija“

Na vojnoj karti (drugi vojni premer iz 1829.) vidimo Bečkerek kao „Veneciju“, išaranog vodama, kanalima preko kojih je izgrađeno osam mostova.
Bečkerek je 1807. godine opustošen požarom, tako da je 1816. ponovo izgrađena (renovirana) zgrada županije. Bečkerek je postao sedište teritorijalnog veća Torontalske županije. Železnica je stigla do grada 1883. godine, što je jako pospešio razvoj, jer su krajem 19. i početkom 20. veka izgrađeni svi značajni objekti. Zgrada županije (danas Gradska kuća) dobila je današnji izgled 1888. (proširena je dogradnjom krila), 1894. godine izgrađena je „Palata finansija“ (danas muzej), a 1908. godine zgrada suda. Konstruktivni biro Ejfela (Eiffel) gradio je čelični most tzv. Veliki most (u međuvremenu je uklonjen i zamenjen betonskim). Trupa Bufala Bila 1906. gostovala je u ovom banatskom gradu.

Zgrada županije (građena 1816.)*

Razglednica sa početka 20. veka, na glavnom trgu je pijaca,
a tu je prolazila i železnica

Veliki Bečkerek je 1935. godine preimenovan u Petrograd, u čast kralja Petra I. Posle II. svetskog rata grad menja ime u Zrenjanin, po imenu narodnog heroja Žarka Zrenjanina. Otkriće nafte i gasa pokreće ponovni razvoj grada, te on po veličini postaje treći grad u Vojvodini (Novi Sad, Subotica). Hidroinženjeri su 1985. godine bitno izmenili centralni deo grada. Jednostavno su presekli plovni meandar Begeja i zatrpavanjem dela kanala stvorili četiri „jezera za rekreaciju“. Ovaj potez doveo je do toga da mnoge građevine koje su bile oslonjene na Begej propadaju, mostovi su se našli na „suvom“, a na satelitskom snimku se vidi da je u dva jezera započeo proces zamočvarenja.

Pešački most „na suvom“

Zgrada Prve hrvatske štedionice (1904.) i zgrada robne kuće na glavnoj ulici (ako ne stilski, onda se barem visinski uklapaju)

Centralni trg, glavna ulica i okolne ulice su pod zaštitom kao prostorno kulturno-istorijska celina.
* Izvor: Arhiva Zavoda za zaštitu spomenika kulture Zrenjnin.
 

dr Zsombor Szabó