Ime naselja u srednjem veku: Tytil, Tituli, Tytt, T.y.t.l.w.s kod Idrisija (1154. god.)


Ruševine utvrđene titelske opatije (kraj XVII veka). Crtež Rudolfa Šmita.

Titel se nalazi na kraju Titelskog ovalnog platoa (brega) koji se „izdiže“ 40-50 metara u odnosu na okolinu. Leži nasuprot Slankamena (u vazdušnoj liniji rastojanje je 7 km) koji se nalazi na istočnim obroncima Fruške gore. Dunav je svoj tok „probio“ između ova dva uzvišenja. Najveća panonska reka Tisa se ispod Titela uliva u Dunav kod Slankamena, a kod Titela se u Tisu uliva najveća banatska reka Begej. Ovaj strateški položaj dao je samom mestu veliki značaj, jer je iz nekadašnje rimske provincije Dacije (a u srednjem veku Erdelj) rekom Moriš, koja se uliva kod Segedina u Tisu, i Begejom vodenim putem stizalo pre svega rudno bogatstvo (so, srebro, zlato) i drvo. Na bregu postoji arheološka lokacija nazvana „Kalvarija“ koja spada u red kulturnog dobra od izuzetnog značaja (RZZSK Beograd, Reg. broj: AH 123, upisano 11. 12. 1997). Lokalitet čine kulturni slojevi u visini od 6 metara – praistorija, antičko doba, kasni srednjovekovni period. Rimljani su tu podigli utvrđenje, na sarmatskoj teritoriji tzv. kontraburgos koji je služio za kontrolu „varvara“, ali i za trgovinu sa njima. Ostaci sarmatskog naselja su takođe otkopani. Rimska dunavska flotila je imala sedište u Titelu(1).


Osnove austrijskih šančeva izgrađenih na mestu opatije (početak XVIII veka). Crtež Rudolfa Šmita.

Koliko je istorija Titela bogata dokumentima, toliko je od nje ostalo jako malo materijalnih dokaza. Krajem XI veka ugarski kralj Ladislav I. Sveti (vl. 1077.-1095.) i njegov mlađi brat princ Lampert (koji je sahranjen u crkvi opatije) u čast Svete mudrosti (Sancta Sapientia) osnivaju združeni kaptol u Titelu. Titel je svoju srednjovekovnu slavu stekao svojom obrazovnom i administrativnom ulogom (tu je delovala institucija locus credibilis za izdavanje i overavanje dokumenata). Naime, Titelska prepoštija (praepostes Tytuliensis) je bila važno kulturno-obrazovno središte. Od 1233. godine ima pravo skadištenja i prodaje soli. U XV veku tu je bila smeštena rečna flotila zvana šajkaši. Naselje i luka su se nalazili pored Dunava. Titelski utvrđeni kompleks opatije porušen je 1718. godine, kada su Beograd (privremeno) zauzeli Austrijanci, a da bi što pre popravili i utvrdili Kalemegdan, dereglijama su Dunavom prevozili opeku koju su „eksploatisali“ iz ruševine zidova titelske utvrde(2). Na njenom mestu izgrađeni su šančevi, čiji su ostaci vidljivi i danas.


  1. O Titelu u antičko doba više: Dimitrijević Danica: Na granicama antičkog sveta. Sarmati i Rimljani. Doba velikih migracija. Matica srpska, preštampano iz knjige Šajkaška. Istorija I. 1975.
  2. Crteži iz publikacije: Šmit Rudolf-Bošković Đurđe: Srednjovekovni gradovi u Vojvodini. U: Vojvodina od najstarijih vremena do velike seobe. Urednik Dušan J. Popović, Novi Sad, 1939.

 

dr Zsombor Szabó

  Mapa područja na 1. vojnom premeru (druga polovina XVIII veka)