Prvi pomen imena 1391. godine kao Zabadka ili (Zabotka) kasnije Szabadka (magy.), Maria-Theresiopolis (lat.), Maria-Theresiopel (nem.).

Rekonstrukcija osnove Zabatke, početak XVI veka*. Objašnjenje oznaka: CG crkva i groblje T tvrđava P vašarište na raskrsnici regionalnih puteva

Subotica spada u red analiziranih naselja koje je mnogo starije od prvog spomena u pisanim dokumentima (prvi put 1379. Zabotka). U okolini, pored Ludaškog jezera, pronađen je logor lovaca iz mlađeg kamenog doba. Na teritoriji današnjeg grada prva naselja su nastala na lokaciji „Bajnat“ (najviša tačka 112 m.n.v.) – prvi sloj je iz bakarnog doba, zatim su tu prebivali Kelti, Sarmati, Avari, a krajem IX veka nastanili su se i novopridošli Ugari (Mađari). Iz srednjeg veka ima više značajnih arheoloških lokacija po kojima možemo skicirati faze razvoja ovog naselja-grada. Na levoj i desnoj obali bujične reke (Vok) u IX-X veku su nastala dva zimska salaša vojničkog plemena Ker. Đerđ Đerfi (Györffy György) navodi naselje Ker (Qeer) kao mesto u blizini Subotice. On kaže: u dokumentu iz 1193. godine kralj Bela III obnovio je raniju darovnicu svoje majke koja je krstaškim fratrima iz Sekešfehervara, pored ostalih poseda, darovala „tri rala oranice” u Keru.

Prethodno, zaštitno arheološko istraživanje na lokaciji stovarišta „Ogrev”, koje je vršeno 1981. godine, donelo je prve potvrde Đerfijeve pretpostavke. Na obali nekadašnjeg malog Palića (kasnije Šandorska bara) pronađen je zanatski deo jednog naselja iz XI-XIII veka. Arheolozi Peter Ritz i Nebojša Stanojev složili su se da se na ovoj lokaciji nalazilo naselje Ker, koje se spominje u dokumentu Bele III u XII veku. U široj okolini ove lokacije pronađeni su ostaci polu-ukopanih kuća (lokacija „Eksperimentalna stambena zgrada”), a prilikom izgradnje novih kuća pored pruge Subotica – Crvenka, nađeni su ostaci nekoliko grobova iz XII-XIV veka, čime je potvrđeno postojanje jednog od srednjovekovnoh naselja na teritoriji grada.

Subotica, dva zimska salaša na obali vodotoka Vok, koji se ulivao u Palićko jezero*, crtkasta linija označava pravce teranja krupne stoke na ispašu.

Vojničko naselje Ker* (danas Aleksandrovo)

 

Osnova crkve na lokaciji Kameniti hat (XIII vek).

Detalj iskopavanja lokacije Kameniti hat.

Na rukopisnoj karti gradskog geometra Gabriela Vlašića, izrađenoj 1793. godine, pored projektovane osnove sela Šandor, Vlašić je u blizini uvale Bunarić na jednoj humci ucrtao i ruševine crkve. Ova ruševina ucrtana je i na karti poseda, plana atara sela Aleksandrovo-Šandor iz 1823. godine. Na ovom crtežu lokacija se zove „Kameniti hat“. Otkopani ostaci crkve i groblja (140 grobova) ukazuju na to da je u XIII veku na obali Palićkog jezera, osim Kera, postojalo još jedno naselje. Na osnovu oskudnih ostataka temelja, pretpostavljamo da je u crkvi postojao i vlastelinsko balkon gde je lokalni vlastelin sa porodicom prisustvovao nedeljnim misama. Naselje se nalazilo pored tada važnog puta do Sente, gde je postojao rečni prelaz preko Tise.
Tvrđavu od čvrstog materijala izgradio je erdeljski vojvoda Janoš Pongrac Dengelegi (Dengelegi Pongrác János)između 1465.-1470. godine. Ono što mnogi istraživači još nisu zasigurno utvrdili je da li je i ranije postojala neka utvrda. Neki pretpostavljaju, kao npr. Kornel Đere (Györe Kornél), da je nakon tatarske najezde sredinom XIII veka kralj Bela IV podigao utvrdu od zemlje i palisada na svom imanju – majuru (curtis). Po našem mišljenju tu je već ranije postojala zemljana-drvena utvrda iz latentnog perioda. Arheolog Laslo Sekereš (Szekeres László) piše: „Prilikom iskopavanja temelja za Radnički univerzitet (danas Otvoreni univerzitet) 1960. godine, u blizini franjevačkog samostana presečen je kulturološki sloj u čijim su najnižim slojevima pronađeni ostaci keramike iz XI-XII veka, iznad njega su se mogli sakupiti ostaci iz XIV veka, a najgornji sloj je sadržavao tipičnu tursku keramiku. Između ova dva gornja sloja nalazio se intenzivan sloj gareži“. Na bazi Sekerešovog zapisa i ostataka srednjovekovnih zidova, možemo zaključiti da je tvrđavu okuživao jarak i najverovatnije bedem od zemlje i palisada. Analogno tadašnjim utvrdama, ova utvrđena linija elipsastog (kružnog) oblika bila je tzv. spoljni grad, ili prva linija odbrane, teritorija današnje bašte franjevačkog samostana. Tvrđava građena od čvrstog materijala – opeke na uzvišenju, predstavljala je unutrašnji grad, ili poslednju liniju odbrane. Jarkovi su bili ispunjeni vodom koja je tekla sa severne strane grada, a zvala se Vrbak. Deo ovih voda skrenut je u jarkove sa severne, istočne i južne strane šanca, a prirodni tok, koji prati današnja Ulica Dimitrije Tucovića, branio je grad sa zapadne strane. Kako bi se ovo postiglo, najverovatnije krajem XV ili početkom XVI veka podignuta je brana na ovom vodotoku i tako je stvoreno veštačko jezero. 

Centar Zabatke XV vek*. Objašnjenje oznaka: 1. Tvrđava od čvrstog materijala 2. Crkva i groblje 3. Spoljna tvrđava 4. Pijaca, vašarište 5. Druga crkva i groblje 6. Stambeni deo 7. Gumna.

 
Turski putopisac Evlija Čelebi 1665. godine ovako opisuje Suboticu (Soboska): „Tvrđava se nalazi usred široke poljane, a na zapadnoj strani tvrđave nalazi se jedno jezerce u kojem se lovi riba. Utvrda Soboske nalazi se na obali ovog jezera, u unutrašnjoj tvrđavi nalazi se jedna tvrđavica građena od cigle, u (spoljnoj) tvrđavi nalazi se 40 turskih (vojničkih kuća) i džamija, a varoš koja je opkoljena palisadom ima 140 kuća neverenika, pokrivenih trskom i šašom. Ima mnogo bašti i vinograda“. (sa turskog preveo Előd Vass).
U pisanim dokumentima tvrđava se prvi put spominje 1499. godine kao kaštel, castellum Zabadka. Dokument iz 1502. godine spominje ga kao Castrum Zabadka, što znači tvrđava. U Bečkom ratnom arhivu osamdesetih godina pronađena su dva crteža, jedan crtan perom, a drugi akvarel, koji prikazuju logor i raspored vojske Eugena Savojskog koja se vraćala iz pobedonosne bitke kod Sente. Logor se nalazio pored Palićkog jezera, na Žutoj obali, a nepoznati autor 1697. godine nacrtao je i vedute Subotice.

Rekonstrukcija izgleda tvrđave*

Veduta Sabatska 1697. godina (detalj logora Eugena Savojskog na obali Palićkog jezera)

 

* - ilustracije autora teksta.

dr Zsombor Szabó