Antičko ime naselja: Sirmium. Ime naselja u srednjem veku: Sanctus Demetrii; Zavasentdemetrius; Zentdemeter; Zawazentdemether; Sanctus Demetrius

Pretpostavljena osnova grada Sirmiuma, IV-V vek naše ere. 

 Osnova arheoloških iskopavanja i maketa grada. 1. Carska palata, 2.hipodrom, 3. Trg sa objektima, 4. Lucijanske terme, 5. Akvadukt, 6. Beneficijarska stanica, 7. Horenum-žitnica, 8. Mala Palata, 9. Stambeni blokovi-insulae (ortogonalne ulice); I. Žitni trg, II. Hotel Sirmium (deo carske palate), III. Bazilika Sv. Dimitrije, IV. Carska palata , V. Mačvanska Mitrovica VI. Lapidarijum.

O Sirmiumu, antičkom rimskom gradu, Miroslava Mirković[1] napisala je vrlo iscrpnu studiju, a onima koji žele detaljnije da se informišu o ovom gradu, preporučujemo ovu knjigu. Ona ovako definiše nastanak grada: „Vreme kada je nastalo gradsko naselje ne da se precizno odrediti. Sirmium nije osnovan, on je nastajao na Savi, na jednoj od ranih prirodnih komunikacija, između Akvileje na Jadranskom moru i Podunavlja“. Sirmium nije bio vojni logor, ali je bio značajna vojna baza u vreme ratova na Dunavu. Grad je bio opasan bedemima, u njemu se nalazila palata koja je služila kao stan cara i njegove pratnje u vreme ratova na Dunavu, potom tri javna kupatila do kojih je vodio akvadukt (od Fruške gore), hipodrom, dve žitnice (horrea), a ulice su bile popločane i snabdevene kanalizacijom. Grad je sa dva mosta bio povezan sa ostalim provincijama Carstva. U gradu su otkrivene i villa urbana kako se naziva stambeni kompleks, koji se pružao sa obe strane široke ulice. Otkriveno je nekoliko ranohrišćanskih crkava. Gradska groblja su se nalazila pored glavnog puta Singidunum – Cibalia (Beograd – Vinkovci). U doba tetrarha, od 393. godine bio je jedna od četiri prestonice Rimskog carstva. Početkom IV veka, 313. godine, car Konstantin Veliki izdaje „Milanski edikt” kojim se hrišćanstvo diže na rang ravnopravne religije. Ovaj čin će odrediti dalju sudbinu cele Evrope, ali i sudbinu stanovnika naših krajeva. U vreme cara Konstancija II (337.-361.) Sirmium je postao centar arijanstva ne samo u Iliriku, već u celom Carstvu. Sirmium je bio značajan kao ranohrišćansko sedište i poznato je više hrišćanskih mučenika iz ovog grada, npr. Irenej, Demetrije, po kome je današnji grad dobio svoje ime (Dimitrovica=Mitrovica).

Period seobe naroda. Huni, Goti, Gepidi i Avari u Sirmiumu.

Već u IV veku Sarmati i Kvadi napadaju panonske granice Carstva (limes, to jestRipa Pannonica). Napadi Sarmata u vreme vladavine Valentijana predstavljaju početak jedne epohe tokom koje će Panonija biti meta i cilj napada raznih varvarskih grupa. Krajem VI veka Sirmium doživljava udare tih varvarskih naroda. Prvo ga osvajaju Goti, posle njih Huni spaljuju grad, a krajem VI veka osvajaju ga Avari, koji sa carem istočnog Rimskog carstva 582. godine sklapaju mirovni ugovor, čija je posledica iseljavanje rimskih građana. Godine 583. grad nestaje u plamenu. „Život je nastavljen na ovom mestu, ali su nestali Rimljani ili oni koji su važili za rimske podanike; u Sirmijumu su živeli narodi koje su dovele seobe. Oni su pripadali drugom kulturnom krugu i proći će više vekova pre no što će na mestu starog grada nastati nova urbana zajednica.... Staro gradsko jezgro je razoreno u V i VI veku, kada su se u grad naselila plemena, koja nisu imala tradiciju urbanog života. Novo stanovništvo se naseljava u južnom delu grada, u blizini Save, često u kućama od slabog materijala, prislonjenim na zidove ranijih monumentalnih građevina, kakav je bio hipodrom“, konstatuje Miroslava Mirković.

Arheloška osnova: carska palata i hipodrom.

Ostataci bazilike posvećene Svetom Dimitriju
(snimak iskopavanja).

Marsilijev crtež „Sirmii olim Metropolis“ antičkih ruina koje su bile vidljive krajem XVII veka.

Srednji vek

Antički ostaci Sirmiuma su sistematski istraživani, dok za srednjovekovni period to ne možemo reći, jer su samo eventualni slučajni nalazi u okviru iskopavanja antike, obelodanili neke srednjovekovne slojeve.
Po svemu sudeći Srem, a time i Sremska Mitrovica, ostaje na periferiji Bugarskog carstva, sve dok Ugarska Kraljevina ne počne svoje širenje na Balkansko poluostrvo. Ugari Sr. Mitrovicu prvi put zauzimaju 1072. godine. Kralj Salamon posle prodora do Niša, iz tog grada u Mitrovicu donosi mošti, ruku sv. Dimitrija, koja je položena u istoimenoj crkvi. Verovatno je crkva tada i proširena. Ovaj čin je bio pre svega politički i u njemu možemo prepoznati težnju da se stvori (obnovi) versko-upravni centar čiji će zadatak biti uključivanje vernika istočno-grčke vere u ugarsku državu. Na to ukazuje i činjenica da za vreme vladavine Geze I, nador Radovan osniva bazilitski manastir u S. Mitrovici (između 1060.i 1077.). Prvi spomen manastira je 1215. godine Abbas et conv. monasterii S. Demetrii Grecorum de Ungaria (opat i konvent manastira S. Demetri, Grka u Ugarskoj). Benediktinski clauso (samostan) osnovan je 1217. godine (cl. S. Demetrii ord. Benedicti). Jedan dokument pape Klimenta VI iz 1344. godine spominje zajednički manastir sa grčkim, slovenskim i mađarskim kaluđerima. Posle smrti poslednjeg grčkog opata 1334. godine, ovaj manastir je nenastanjen, a benediktinci su pokušali da obnove redovnički život.
Naselje se u dokumentima spominje prvo kao selo Villa S. Demetrii circa Savam (1309.). Naselje se očito razvijalo, jer dokument iz 1347. godine spominje palatu i kupatilo u gradu S. Demetrii pallacium et balneum in civitas S. Demetrii, Izgleda da su neke rimske građevine obnovljene i korišćene. Kasnije se opet spominje kao gradsko naselje civitas Zavasentdemetrius (1355.) i civitas Zentdemeter (1368). Pravi procvat grada počinje kada Zadarskim mirom (1358.), Dubrovačka Republika ulazi u sastav Ugarsko-Hrvatske Kraljevine Lajoša I, a glavni trgovački put od Dubrovnika do Budima vodi preko Bosne i Mitrovice. Krajem XIV veka grad dobija viši status, jer se spominje kao kraljevski grad civis noster regis de Zawazentdemether (1381.), i 1388. godine kao Civitas Sanctus Demetrius. U ovo doba se spominje i udruženje trgovca (gilda): Mercatores de S. Demetrio (prvi put) 1391. godine. U srednjem veku, u Mitrovici je bila najbrojnija dubrovačka trgovačka kolonija na tlu Ugarske.
Kralj Matija Korvin je 1459. godine obnovio utvrđenje –Castellum Zawazenthdemeter.

Sancto Yreneo

U srednjem veku se u vezi S. Demetrius spominje još jedno gradsko naselje u susedstvu, a to je Sancto Yrineo (Szent Erenye – Szent Iréne),S. Irenei, S. Yrinei, Sancto Yreneo, koje je nazvano po drugom mučeniku iz Sirmiuma. Po dokumentima ono postaje sedištem sremske biskupije u periodu 1241./42. godine. Zapravo, sedište biskupije je premešteno iz mesta Ban(m)o(no)stora, koje se naziva i Keu ili Kw, u kojem je i dalje ostao kaptol i locus credibilis, jer dokument iz 1329. godine spominje dva kaptola: Capitula (de Kw et) de Sancto Yreneo, znači, kaptol u Keu i u Svetom Irineju. Kasnija dokumenta uz S. Yrinei često dodaju mesto (ime županije) u kojem se nalazi grad, tako 1252. godine: prepositus ecclesie S. Irenei Syrmiensis, 1293. castrum Syrmiensis, 1309. villa S. Yrinei, 1309. villa S. Yrinei, u XV veku Sirmium oppidum. U biskupskom gradu od 1266. godine radi kovnica za novac za područje Sremske županije, ali i šire: Camera Syrmiensis, Camenra de Syrmia 1343. godine, Camera in comitatu Szrmiensis 1415., Camera cultelli Sirmiensis 1454. Italijanski pisci iz XV veka Irinei Syrmiensis lociraju pored S. Demetrio. Na kartama iz tog doba pojavljuje se naselje S. Demetrio i Sirmio vetus (Stariji Sirmium). Te karte današnje istraživače dovode u veliku dilemu, uprkos činjenici što znamo da su tadašnje karte neprecizne, jer su često crtane na osnovu usmenih informacija. Na Merkatorovoj kartiSirmio vetus (A) nalazi se pored rečice Bosutha (Bosut). Na karti koja je nastala kasnije (De Vitova karta) Alt Sirmio (stariji Sirmio) nalazi u „delti“ reke Boczwtha (Bosuta), prilično udaljeno od S. Demetrio, a sudeći po oznakama, bio je istog značaja kao S. Demeter. U blizini je nacrtan i opidum Rathza (Rača), gde je bio rečni prelaz i naplata carine (isto kao u S. Demeteru).

Sirmium vetus (A) i S. Demeter (B)
na Merkatorovoj karti (1583.

Alt Sirmium i S. Demeter na karti Frederika da Wita (1688).

U potrazi za lokacijom grada Sancto Irineo, mogu pomoći malobrojni, publikovani arheološki ostaci. Prva crkva je posvećena sv. Irineju, kamenoklesaru koji je stradao u vreme Dioklecijanovih progona hrišćana. U Sirmiumu mu je kasnije u IV veku podignuta basilica. Otkrivena je prilikom arheološkog istraživanja jedne severoistočne nekrpole Sirmiuma 1976. godine. Građevina je bila približne veličine 25 x 14 m. (jednobrodna?). U blizini oltarskog prostora otkrivena je ploča sa natpisom, čiji je početak izgubljen. Prenosimo ono što se sačuvalo (ime pokojnika je nečitko), ali je sahranjen „in basilica domini nostri Erenei“, tj. u bazilici gospodina Irineja. Sahranjivanje je vršeno i u nekropoli oko crkve. Moguće je da se radilo o grobljanskoj crkvi. Miroslava Mirković kaže: „Naziv crkve po sv. Irineju je u srednjem veku prenet na crkvu u Mačvanskoj Mitrovici, kako pokazuju crkvene povelje i XIII i XIV veka“. [2] Jedna grobljanska crkva iz IV stoleća sa nekropolom otkrivena je u Mačvanskoj Mitrovici na mestu gde je u XI veku sagrađena nova crkva.[3]
U Sirmiumu je, pored grobljanske crkve posvećene mučenicima Sineroti i Irineju, postojala još jedna crkva za koju V. Popović pretpostavlja da je bila glavna gradska bazilika. Otkrivena je prilikom arheoloških istraživanja koja su vršena od 1978. godine u najužem centru današnje Sremske Mitrovice, na mestu gde se pretpostavlja postojanje rimskog foruma. V. Popović daje sljedeći opis: „Basilica je bila trobrodna sa transeptom unutrašnje širine 11,25 metara. Tačna dužina nije se mogla utvrditi“.[4] Sudeći po slici iskopavanja, kasnije je tu podignuta jedna veća i šira građevina, najverovatnije u srednjem veku, ali M. Mirković to ne spominje. Ova građevina se identifikuje sa crkvom posvećenom sv. Demetriju.

Prostorna rekonstrukcija srednjovekovnih S. Demetri i S. Irineo

U današnje vreme, za istraživače su vrlo značajni satelitski snimci koji otkrivaju mnogo npr. o nekadašnjim vodotocima. Tako aero snimak Sremske Mitrovice i okoline otkriva jedno ostrvo u reci Savi, to znači da je Sava, kao i ostale ravničarske reke, imala mnogo meandara, ostrva, jezera i močvara, koje su hidroregulacijom nestale, ali tragovi tih vlažnih terena su jasno vidljivi na snimkama iz vazduha.  Laslo Gere (László Gere), govoreći o srednjovekovnim utvrđenjima Mitrovice, kaže: „Kralj Salamon i princ Géza su 1072. godine zauzeli jednu tvrđavu koja je ležala na jednom ostrvu Save. Tu je nekada stajala crkva Sveti Ireneus, po kojoj su ovaj deo nazivali Szent Erenye ili Szent Iréne.“ Po Dežeu Čankiju (Csánki Dezső) „tu je stajala 1293. godine spomenuta tvrđava Castrum Syrmiensis, koja je posle doba Arpadovića nestala.“ [5] Antički Sirmium je bio zidovima okružen, ali su tokom stoleća ratovi i zub vremena većinu zidova porušili. Po svemu sudeći, početkom XV veka, kada je porasla opasnost od turske najezde, ti zidovi su obnovljeni (npr. Kralj Matija Korvin je vršio ojačanje zidova). Na priloženoj skici pokušali smo da razrešimo prostorni razmeštaj srednjovekovnih gradova S. Demetera i S. Irineja. Pošto je ovaj drugi bio i sedište sremskog biskupa, njegova crkva, kaptol, kovnica novca morala se u prostoru odvojiti od „građanskog“ S. Demetera, kako je to bilo uobičajeno u srednjem veku, jer je grad bio u vlasništvu kralja ili feudalaca, a biskupija je bila u vlasništvu Katoličke crkve. Slično je npr. srednjovekovnom Zagrebu, gde je Kaptol i Gradec fizički delila dolina potoka. U ovom slučaju gradove je delio rukavac Save. Polazeći od ove pretpostavke, a na bazi postojećih podataka, prikazali smo jedno moguće rešenje lokacije S. Irineja, ali i dalje ostaje nepoznanica koji je grad bio pored Bosuta (bliže Rači), koji su renesansni pisci nazivali Syrmio vetus.

Marsiljijev crtež Mitrovice (detalj.

Rekonstrkcija prostornog razmeštaj S. Demetri i S. Yrineo. Legenda: 1. Glavna gradska basilica 2. Palata 3. Kupatilo 4. Utvrđeni bazilitski manastir Sv. Dimitrije 5. Benediktinski samostan 6. Predgrađe i župna crkva 7. Crkva posvećena Sv. Irineju 8. Skela (most?) i pristaništ.

Nakon odlaska Turaka, Mitrovica je ponovo razrušena. U zbirci Marsiljijevih karata i skica naselja i okoline, postoji jedna koja prikazuje Mitrovicu, kao naselje okruženo bedemima. On je crtao i antičke ruine na koje je nailazio. Sremska Mitrovica je dugo bila u sastavu Vojne granice, koja je praktično ukinuta Austro-Ugarskom nagodbom, za kojom je sledila Ugarsko-Hrvatska nagodba, kada su Mađari Srem „prepustili“ Hrvatima. Graditeljska baština Mitrovice potiče s kraja XIX i početka XX veka. Trg Žitna pijaca (PKIC 55) i Trg Svetog Stefana (Narodnih heroja – danas Vuka Karadžića, PKIC 56)su zaštićene prostorne kulturno-istorijske celine. Naredne fotografije, sa trga Svetog Stefana, dobro ilustruju sa kakvim nasleđenim problemima trebaju da se suoče oni koji rade na zaštiti i očuvanju graditeljske baštine. Na tim fotografijama se vide „svi gresi“ savremene arhitekture. Pored jednospratne eklektičke zgrade izgrađena je robna kuća, sa bezličnom i agresivnom betonskom fasadom i ravnim krovom. Sa druge strane ove građevine nalazi se dvospratnica, u stilu međuratne (beogradske) arhitekture. Ona se naslanja na staru dvospratnicu, koja ima zabat u stilu „seoskog nemačkog baroka“, a pored nje je bila podignuta jednospratnica u stilu secesije. Ovaj niz zgrada „krase“ i neprimereni reklamni panoi. Ovo su primeri nepoštovanja okolnih objekata i tu nema ni traga o „gradnji u kontekstu“, što je savremeno stanovište građenja u zaštićenim gradskim centrima.

Sadašnji izgled Trga Svetog Stefana u Sremskoj Mitrovici. A. Interpolacija stare i savremene arhitekture, B. Interpolacija savremene arhitekture i međuratne arhitekture, C. Interpolacija međuratne arhitekture, tradicionalnog „seoskog baroka“ i secesije.
(kompozicija sklopljena od tri fotografije)

Arheološki ostaci antičkog Sirmiuma vode se u Registru nepokretnih kulturnih dobara od izuzetnog značaja, pod oznakom AN106. (arheološko nalazište). Delovi ovih ostataka (delovi carske palate) si zaštićeni vrlo savremeno, lakom krovnom konstrukcijom. Drugi deo carske palate je zaštićen na specifičan način. U podrumu novosagrađenog hotela „Sirmium“ (koji je podignut na temeljima carske palate), bio je otvoren noćni klub – diskoteka (koja danas ne funkcioniše), te ti arheološki ostaci nisu dostupni (i pitanje je u kakvom su stanju). Drugi deo palate je na otvorenom i služio je kao letnja terasa kluba. Ostaci zanatskih radnji, gradskog bedema, zasvođene kanalizacije, kolovoza i pešačke zone, na današnjem Žitnom trgu su takođe na otvorenom i u velikoj meri su izloženi atmosferskim uticajima. U gradu ima još nekoliko antičkih iskopina, nezaštićenih, na otvorenom.
Specifičnu zaštitu ima ostatak bazilike posvećene sv. Dimitriju, koja je građena u V veku, a kasnije je proširivana. Iznad ostataka koji su zaštićeni i delom rekonstruisani, podignuta je zgrada banke; prizemlje zgrade je zastakljeno i prolaznici mogu da vide arheološke ostatke. Crkva je i danas aktivna, jer se nedeljom u njoj drži bogosluženje na kojem se okuplja oko sto vernika.

Carska palata (pokriveni izložbeni prostor).

Carska palata, ostaci podnog grejanja.

Ostaci carske palate i hotel Sirmium.

Žitni trg, i ostatci zanatskih radnji i kanalizacije.



[1] Mirković Miroslava:Sirmium istorija rimskog grada od I do kraja VI veka. Blago Sirmijuma-Filozofski fakultet 2006.
[2] Miroslava Mirković: Istorija rimskog grada od I do kraja VI veka. Izdavač Blago Sirmijuma, Filozofski fakultet Beograd, 2006. str. 118.
[3] S. Ercegović-Pavlović, Rimske i srednjovekovne nekropole u Mačvanskoj Mitrovici, Sirmium XII, 1980.
[4] Ibid M. Mirković str. 118.
[5] Gere László: Várak a Szerémségben. In: A középkori Dél-Alföld és Szer. Szeged, 2000. str. 352-53.

dr Zsombor Szabó