Srednjovekovno ime: Zentha; Zynta; Zyntarev 

Pećnjaci iz XV veka (Gradski muzej u Senti)

Senta spada u red višeslojnih naselja jer su se ljudi, počevši od neolita, naseljavali na obali Tise, gde je bio i značajan antički rečni prelaz. Pronađeni su ostaci sarmatskog kao i avarskog naselja. Najraniji spomen Sente je iz 1216. godine kada senćanskom manastiru, nazvan Šalamon (Salamonis), uz kraljevsku dozvolu Andrije II. (II. András)udovica župana Saula daruje posede i jedan ribnjak (Cseszto) koji se nalazio pored naselja. Značaj rečnog prelaza kao izvora prihoda dokazuje i dokument iz 1247. godine, po kojem Zyntarev ima pravo ubiranja skelarine (Zyntarev cum tributo). Po nekim izvorima tu je bilo i skladište soli camarae salinis (važnog trgovačkog artikla) sa čime su najverovatnije trgovali redovnici manastira (to je bio vid kraljeve pomoći). Istorijski dokumenti vezani za Sentu i njenu okolinu su dosta oskudni, često i protivurečni, jer se 1494. godine spominje franjevački samostan u gradu koji je stajao do 1526. godine, pa nije jasno da li se radi o istoj instituciji (samostanu Šalamonu) koju su (od nekog prijašnjeg reda) kasnije preuzeli franjevci, ili se radi o nekom drugom zasebnom objektu. Zasad nemamo arheološke ostatke, niti pisana dokumenta da ovaj problem možemo razrešiti. Sa druge, banatske strane nalazilo se mesto nazvano Zentarev (Zentarév – Zyntharev) čiji je vlasnik 1247. godine potomak Čanada (nekadašnjeg vojskovođe i rođaka kralja Stefana I.), Pongrac Tegledi od roda Čanad (Csanád nembeli Tegledi Pongrác). Reč rev (rév) inače znači i luku, i sudeći po tome istovar robe na tom prelazu vršio se i na levoj obali Tise. Takođe, na dosta nejasan način (ne postoje dokumenti) Senta, čiji je vlasnik 1350. godine bio Lerinc Gombkete (Gombkötő Lőrinc), 1367. godine postaje vlasništvo Budimskog kaptola.

Senta spada u red gradova koji je imao najviši rang u hijerarhiji naselja, jer je posedovao povelju o statusu kraljevskog grada – civitas regis. Naime, ugarski kralj Vladislav II. je 1. februara 1506. godine u Budimu izdao dokument (original na pergamentu) u kojem „oppidum Zynta“ postaje „civitas regis“. Ovaj dokument se čuvao prvo u arhivu tadašnjeg feudalnog vlasnika, Budimskog kaptola, a kasnije u arhivu Požunskog kaptola. Mesto originalnog dokumenta danas je nepoznato, a prepis sa originala postoji u Državnoj arhivi Mađarske.[1]



[1]MOL, DI. 20348. Mađarski prevod u Monografiji Dudaša, srpski prevod Branislav Bukurov u časopisu Književni Sever, Subotica, XI/1935, str. 325.326

„Vinski rat“ ili kako je Senta dobila status civitas regis

Oko 1470. godine nastaje spor između Budimskog kaptola, feudalnog vlasnika Sente i segedinskih građana, trgovaca vinom koji su posedovali vinograde na Fruškoj gori, i koji su preko Sente Tisom prevozili svoje vino na tržišta u Poljskoj. Građani Segedina su se žalili kralju Matiji Korvinu (Korvin Mátyás) da Budimski kaptol ubire neopravdano visoke dažbine na prolaz proizvoda. Kralj Matija je upozoravao Budimski kaptol da to ne radi, ali je kaptol ignorisao to „upozorenje“, pa je zato kralj ovlastio Segedince da oružano zauzmu Sentu. Napad je izvršen 1475. godine i posle teške bitke segedinski plaćenici zauzimaju Sentu. Nakon ovog, Budimski kaptol je tužio Segedin i pred sudom, kojim je sudio (vrhovni) zemaljski sudija Ištvan Batori (Báthori István), dolazi do nagodbe. Segedinci „vraćaju” grad Kaptolu, koji se pak obavezao da će, ako bude ubirao nedozvoljene dažbine tj. carine iznad utvrđene, platiti globu od 100 maraka (što tada nije bio mali iznos). Već tada Budimski kaptol bezuspešno pokušava da iznudi neke privilegije za grad Sentu. Njihove stalne molbe konačno uslišava 1506. godine kralj Vladislav II. koji je 1494. godine na putu prilikom obilaska zemlje, dolazeći iz pravca Erdelja, Tisu prešao baš kod Sente. Najverovatnije je tada u gradu bio i bogato ugošćen. Kasnije je Budimski kaptol i za (najmanje) dva ceha, krojački i čizmarski (o tome posedujemo dokumente), 1513. godine izmolio (danas bismo rekli izlobirao) cehovsku privilegiju, istu kao što poseduju segdinski krojači i čizmari.

Današnja Senta nalazi se na jednom uzvišenju na obali Tise, okružena aluvijalnom ravnicom (nadmorske visine 79-84 m). Ovakva situacija Sente nameće zaključak da se teritorija srednjovekovnog vlastelinstva, slično kao susedni Adorjan, sastojala iz dva dela – gornjeg i donjeg, pa su shodno tome, postojala i dva naselja na tom vlastelinstvu.

Po Borovskom, srednjovekovna Senta nalazila se južno od današnjeg grada. Naša pretpostavka je da današnja Senta leži na srednjovekovnom naselju i da su se delovi naselja prostirali paraleno sa Tisom. Srednjovekovni arheološki ostaci su vrlo skromni – najvredniji su pećnjaci iskopani oko mosta, na kojem su reljefi. Na jednom su Adam i Eva oko stabla jabuke, a na drugom žena jaše svog muža. Ovi pećnjaci ukazuju na razvijeni gradski život.

dr Zsombor Szabó