Karta područja grada Novog Sada. A. arheološka lokacija Klisa, B. Katolička porta, C. Petrovaradin, D. Sremska Kamenica. Na karti su vidljivi ostaci nekadašnjeg toka Dunava.

Konurbacije su regije na čijem području postoji više nezavisnih gradskih naselja koji se tokom vremena, usled populacionog rasta i prostornog širenja, spajaju u jedinstvenu kontinuiranu urbanu celinu. Za razliku od metropola, koje nastaju povezivanjem centralnog gradskog područja sa okolnim prigradskim naseljima, u konurbacijama dolazi do srastanja nezavisnih urbanih entiteta svaki sa svojom nezavisnom istorijom i ekonomijom. Jedna od možda najpoznatijih konurbacija je tzv. Flamanska zvezda u Belgiji sastavljena iz četiri metropole: Brisel, Gent, Antverpen i Leuven sada već gusto povezane mrežom urbane infrastrukture. Sličnu situaciju, naravno u daleko manjem obimu, imamo i na području južne Bačke gde su se Petrovaradin, Sremska Kamenica i Novi Sad sa okolnim manjim naseljima u novijoj istoriji čvrsto povezali u jedinstvenu celinu.

Teritorija današnjeg grada Novi Sad u srednjem veku

Na teritoriji današnjeg Novog Sada u srednjem veku bila su tri značajna oppiduma, grada. To su bili: Peturvár (Vásáros-várad), Pétervár (danas Petrovaradin) iKamanc (danas Sremska Kamenica). Ova tri grada su već u XIV veku činili zajednicu gradova, neku vrstu srednjovekovne konurbacije. Peturvár i Pétervár su se prostirali na levoj i desnoj obali Dunava, čineći značajan rečni prelaz, a Péterváru bliski Kamanc bio je jedan od najznačajnijih proizvođača čuvenog fruškogorskog vina, značajnog izvoznog artikla u sredenjem veku. Trgovci su koristili petrovaradinski rečni prelaz za prevoz ove robe, pre svega u severnu Ugarsku i u Poljsku (Krakov).
Kraljica Marija Terezija je 1748. godine Petrovaradinskom šancu (vojnoj utvrdi), nakon ukidanja Vojne krajine, dodelila titulu sobodnog kraljevskog grada. Tada je grad dobio zvanično ime: latinski Neoplanta, nemački Neusatz i mađarski Újvidék, a kasnije je ovim imenima dodato i srpsko ime Novi Sad. Današnji grad Novi Sad nastao je posle Drugog svetskog rata, kada su ova tri srednjovekovna naselja prostorno srasla u jednu celinu (slično je nastala današnja Budimpešta – od gradova Pešta, Budim i Stari Budim). No, ostaje pitanje koje je naselje (ili naselja) bilo prethodnik Petrovaradinskog šanca?
Današnji Novi Sad je potpuno „prekrio“ srednjovekovne slojeve. Evidentirani su uglavnom samo slučajni arheološki nalazi, a situaciju otežava i činjenica da postoje fragmenti dokumenata koji u raznim periodima naselje nazivaju različitim imenima (što je čest slučaj u srednjem veku).

Dokumenti: Prvi pisani izvor potiče iz 1213. godine i spominje Varadinum Petri koji je u vlasništvu Gurwey fia Petera (Peter, Gurvejev sin) koji je bio župan, a njegov posed se prostirao sa obe strane Dunava, u Bačkoj i u Sremu. Bio je umešan u ubistvo kraljice Gertrude, te mu je kralj Bela IV oduzeo imanje, koje je 1237.godine darovao cistercitima iz Belafonsa čiji je samostan osnovan 1225. godine. U darovnici se spominje Peter Warad i Peturwarod u kojem se nalazi kraljevska palata (Peturwarod et regale palatium ibid constitutum). Najverovatnije je da su oba naselja istog imena postojala i na Bačkoj i na Sremskoj strani. Prediumu na Bačkoj strani pripadala su i tri sela: dva Zoyl (Sajlovo?!) i Bywolou. Tu je bilo i skladište opatije u koje su stanovnici sela (u vlasništvu opatije) bili dužni da donose svoje proizvode. Između ovog sela i sela udvornika (villam vdwornicorum) koje se nalazi iza jarka (tj. Velikog rimskog šanca), nalazila se crkva posvećena sv. Petru (eccl. S. Petri). Ime naselja se pojavljuje još kao Waradini Petri (1332., 1338.). Samo jednom se spominje i ime Vasarus Varad 1522. godine, koje se može smatrati kao mesto za sajam, vašarište. Na karti Volfganga Laziusa (1532.) ucrtan je Petrowaradinum pagus (Petrovaradinsko selo). Ovo naselje se pojavljuje i pod imenom Ópétervárad (Stari Petrovaradin), koje je opustošio Bali-beg zajedno sa Bakhafalwom (Bakšafalva). Vrsni poznavalac srednjovekovne literature Đerđ Đerfi (Györffy György) nacrtao je mrežu naselja u Bačkoj županiji, do početka XVI veka. On naselje Petervarad smešta pored obe obale Dunava, tamo gde su i današnji Novi Sad i Petrovaradin. Grad je povezan putevima sa svim glavnim mestima u županiji – sa upravnim centrom Bačom, Titelom i Bečejom. Po njemu, današnja glavna veza prema Subotici u to vreme još nije postojala (ima i drugih mišljenja).

Detalj Đerfijeve rekonstrukcije mreže naselja Bačke županije (početak XIV veka)

Detalj karte Laziusa iz 1552. godine (poredPetrivaradinum pagusa jeBakhafalwa),prekoputa je Petri varadin, pored njega jeKamancz

Detalj karte iz XVIII veka, na kojoj se jasno vidi nekadašnji tok Dunava, a ucrtan je i Veliki rimski šanac (Agger Romanum)

Arheološki nalazi: Melhior Erdujhelji (Érdújhelyi Menyhért), pisac istorije Novog Sada[1], na lokalitetu Klisa (toponim upućuje na postojanje crkve) pronašao je ostatke crkve (S. Đorđe?) građene od cigle, sa kamenim klesanim elementima, kao i jednu nekropolu. On je našao i jednu kamenu glavu, koju je identifikovao kao kapitel. Nažalost, ne znamo gde se nalazi taj kapitel, a i građa sa iskopavanja je nestala. Godine 1943. na ovoj lokaciji pronađena je jedna kamena ženska glava(?). Posle Drugog svetskog rata, 1981.-82. godine, zbog radova na autoputu vršena su zaštitna iskopavanja. Potvrđeni su podaci istorijskih izvora konstatovanjem naselja od X do XV veka. Pronađene su četvorougaone kuće ukopane u les, silosi, lončarske peći, razne posude, kotlići itd. Arheolozi su ovu lokaciju identifikovali kao Peturvarod odnosno Vašaro Varad. Lokacija se nalazi na ukrštanju autoputa sa lokalnim putem za Temerin. Ova lokacija je prilično udaljena od centra Novog Sada, gde su prilikom radova, kod Katoličke porte, pronađeni grobovi iz srednjeg veka. To bi značilo da je i u blizini rečnog prelaza takođe bilo neko naselje, odnosno selo.

Petrovaradin

Ime naselja u srednjem veku: Peturwarad, Waradinum P(etri)

Na području Petrovaradina pronađeni su ostaci višeslojnog naselja što ukazuju na dugu i kontinuiranu istoriju ovog lokaliteta. Iskopavanja su počela 1986. godine i tom su prilikom pronađene osnove jedne bazilike. Arheolozi su ponovo istraživali 2002./03. i tada su istraživanja pokazala da se tu nalaze materijalni ostaci svih naroda koji su se pojavili u Karpatskom basenu. Najstariji nalazi potiču iz mlađeg paleolita (19000 – 15000 g. p. n. e.). Pronađeni su ostaci praistorijske zemljane utvrde, zatim artefakti iz I veka naše ere, sve do spaljenih kuća iz VI veka, što svedoči o prisustvu Rimljana u Kuzumu (Cusum).

Petrovaradinska stena ponovo dobija na značaju sredinom XIII veka, kada se za vreme vladavine ugarskog kralja Bele IV, nakon tatarske najezde (1241.-42.), cistercitska opatija Belafons preseljava u okvir antičkog utvrđenja, koje počinju da obnavljaju, ali i podižu nova utvrđenja. Tu se podiže i trobrodna crkva posvećena Blaženoj Mariji. Pre izgradnje današnjeg petrovaradinskog utvrđenja, austrijski inženjeri su nacrtali osnovu do tada postojećeg samostana, bedema i kula, kao i ruševina podgrađa. Sa crteža se vidi da je sa Kamenicom postojala suvozemna veza. Put je išao ispod tvrđave i vodio je do luke, odnosno do rečnog prelaza. Na osnovi se jasno vidi crkva Blažene Marije. Četvorougaono unutrašnje utvrđenje podseća na rimski kvadriburgium, kakvi su bili podizani na liniji limesa. Ti crteži se nalaze u arhivima u Karlsruheu i Beču. Interesantan je podatak da 1344. godine Laslo Kaboli (Kaboli Laszló), kalačko-bački nadbiskup, moli papu da sedište biskupije, zbog higijenskih uslova, premesti u Petrovaradin (Kaboli je rođen u bliskom Kovilju).

Osnova utvrde pre nestanka, vojni arhiv Karlsruhe

Maketa crkve Blažene Marije*

Kako je izgledao petrovaradinski castrum i oppidum, možemo rekonstruisati iz opisa turske opsade, koja je počela 13. jula 1526. godine. Vođa opsade je bio Ibrahim paša (40.000 boraca), a grad su branili Đerđ Alapi (Alapi György) i oko 1.500 konjanika, odnosno pešaka. Turci su prvo zauzeli pontonski most, da bi onemogućili Tomoriju da pomogne opsađenima. Prvo je napadnut Donji grad, branjen je drvenom palisadom. Branioci su ovaj deo grada spalili i sklonili su se u Gornji grad. Turci su kopali podzemne tunele, i posle dve nedelje deo zida i kulu su digli u vazduh i izvršli juriš. Poslednji branioci, njih 90, sklonili su se u jednu čvrstu kulu. Pošto se Sulejman približavao, a tvrđavu je trebalo „očistiti od nevernika“, Ibrahim im je ponudio mirni odlazak bez oružja. Ovog puta Turci su održali datu reč, i Alapi sa svojim preostalim saborcima 27. jula prešao je u Bačku, kod Tomorija.

Srednjovekovni Petrovaradin se sastojao od nebranjenog Donjeg grada, gde je bila luka i skela; potom, postojalo je i drvenom palisadom branjeno podgrađe, a u utvrđenje se ulazilo iz pravca Kamenice, preko jednog bastiona. Gornja utvrda je bila približno ovalnog oblika, zidovi su bili ojačani kulama, a tu se nalazio i pijačni trg. U unutrašnju tvrđavu (rimski quadriburgium) se takođe ulazilo preko jedne kule – to je bio zapravo utvrđena opatija, sa trobrodnom crkvom i samostanom. U zidu je postojala i jedna veća kula za stanovanje, koju Turci nisu mogli dići u vazduh, i verovatno su se tu sklonili Alapi i poslednji borci.

Skica opsade Petrovaradina 1526. godine: A. pontonski most –zauzet 13. jula B. turski brodovi C. turski topovi D. Ulazna kula dignuta u vazduh 27. jula E. Poslednja odbrana (autorov crtež)

Ostatak branič kule*

Ženska glava (deo kapitela?) sa lokacije Klisa*

Kapitel iz crkve Blažene Marije (obe glave imaju stilski karakter rane romanike, možda su radili isti majstori?)*

Gotički pećnjak iz Petrovaradina, ukazuje na visoki stepen komfora (pronađena je i podna keramika)*

* Ilustracije iz iz kataloga Petrovaradinska tvrđava Arheološki nalazi,
Muzej grada Novog Sada-Petrovaradinska tvrđava, oktobar-decembar 2003. godine

Sremska Kamenica

Ime naselja u srednjem veku: Comanch;Gamancz;Camavez; Kamancz
Prvi spomen Sremske Kamenice je iz 1237. godine u darovnici cistercitima, Villa Comanch kao sused Petervaroda. Bio je privremeno sedište inkvizicije (1438.), inkvizitor Jacopus de Marchia. Spominje se i župa, oko 1439., i kapelan Balaž (Balazs), kojeg su građani školovali na Praškom univerzitetu (proglašen je husitskim jeretikom). Gradska škola spominje se 1508. godine.
Kao grad oppidum Kamancz pojavljuje se 1408. i1477. kaocivitas Kamancz. Oko 1430-ih, tu je rađen prvi prevod Biblije na mađarski jezik (tzv. Husitska biblija). Prevodioci Balint Ujlaki (Újlaki Bálint) i Tamaš Pečujski (Pécsi Tamás) proglašeni su jereticima, te su morali bežati u Moldaviju.
Srednjovekovni Kamanc možemo rekonstruisati iz opisa biskupa Antuna Vrančića, koji je 1553. godine putovao brodom iz Budima u Drinapolje. „Poslije smo dospjeli do grada Kamenice (Kamoncz), u kojem je nekad bilo mnogo stanovnika i svećenstva, a bio je poznat i po školama. Bio je to jedan od onih gradova koji su u Srijemu uživali veliki ugled, kako s obzirom na bogatstvo i plodnost mjesta, tako i s obzirom na odlike i marljivost građana. Moglo se u njemu vidjeti sto pedeset kuća sagrađenih od kamena, u pristalu redu položenih, da ne nabrajamo one od blata niti mnogobrojne kolibe preostalog puka. Sada se vidi ukupno jedva petnaest slamnatih kuća. Mještani pričaju da je u gradu razliveno sedam tisuća bačvi vina kada su ga Turci prvobitno bili razorili, a vino je poput ovećega, do koljena duboka potoka teklo prostorom trga, koji je na nešto nižem mjestu dijelio grad“.
Iz ovog kratkog opisa možemo saznati mnogo o prostornoj strukturi grada. Prvo, da u njemu postoji tri tipa kuće: 150 sagrađenih od kamena, kuće (imućnijih) građana, u red složenih, kuće sagrađene od blata (nabijanica ili čerpići), verovatno dvodelne odnosno trodelne za siromašniji sloj, radnika, sluga, eventualno neke zanatlije, kolibe – tu pretpostavljamo da se radi o stanovima poljoprivrednih radnika, pre svega vinogradara, stočara, zemljoradnika. Ako je brojka od 150 kamenih kuća tačna, onda, računajući sa prosečnom porodicom od pet članova, dolazimo do brojke 750 građana, i ako uračunamo barem toliko sluga, dolazimo do 1.500 stanovnika. Dodajući ovom broju i one stanovnike u kolibama, srednjovekovna Kamenica mogla je imati preko 2.000 stanovnika, što u to vreme predstavlja veći grad.
Pijačni trg je grad prostorno delio na dva dela, a po svemu sudeći, grad je ležao na padini. U gornjem delu naselja bili su izdvojeni vinski podrumi, poređani u redu (tradicija dvojne parcele), mada u potpunosti ne možemo odbaciti pretpostavku da su vinski podrumi bili u sklopu kuća (nikakva arheološka istraživanja nisu vršena). Pored trga trebamo tražiti crkvu, a pored crkve groblje.
Na crtežu Blednera, (Blödner) koji prikazuje opsadu Petrovaradina (1716.), ucrtana je i Kamenica, a van naselja nalazi se utvrda (sada je tu otprilike Škola unutrašnjih poslova). Možda je ona sagrađena na temeljima i od materijala tvrđave.

Kamenitzna Blednerovoj slici (detalj opsade Petrovaradina 1716.), Ttvrđava na bregu.

Rekonstrukcija srednjovekovne osnove Kamoncza (Sremske Kamenice), autorov crtež

Prema centralnom registru Srbije u ovom trenutku se na području grada Novog Sada (Novi Sad, Petrovaradi, Sremska Kamenica, Begeč, Bukovac, Veternik, Kovilj, Ledinci, Rumenka i Futog i Čenej) nalazi 87 nepokretnih kulturnih dobara za koje je zadužen Zavod za zaštitu spomenika kulture Grada Novog Sada.


[1] Мелхиор Ердујхељи: Историја Новог Сада, Нови Сад 1894, 41-50

dr Zsombor Szabó

 

Novi Sad sa okolinom na 1. vojnom premeru (1763-1787)

Novi Sad sa okolinom na 2. vojnom premeru (186-1896)

Novi Sad sa okolinom na 3. vojnom premeru (1869-1887)