Srednjovekovno ime: Orozlanos; Wrzlamus munustura; Wruzlenos; Orozlanus

Sl. 1. Opeka sa „pečatom“ u obliku lava (arheološko iskopavanje lokacije)

Na jednoj gredi koja se prostire u pravcu sever-jug pored srednjovekovnog sela Rabe nalazi se lokacija nekadašnjeg manastira familije Čanad (Csanád) sa nekropolom, nazivan Oroslanoš monoštor. Na udaljenosti od oko 300 metara od ruševina ovog manastira nalazi se tekođe jedna nekropola sa župnom crkvicom koji su verovatno pripadali manastiru, kao što je bilo uobičajeno u to vreme i kod ostalih manastira. Familija Čanad je i u blizini mala i drugi manastir nazivan Kaniža monoštor (Kanizsa monostor – današnji Banatski manastir). Ovaj manastir je kasnijeg datuma i verovatno je osnovan i izgrađen kada se familija Čanad podelila na dve grane. Manastir kod Majdan-Rabe, zapravo Oroslanoša, je osnovan vrlo rano. Okolnosti o osnivanju su opisane u tzv. Velikoj legendi o prvom ugarskom kralju (sv.) Stefanu I (Sz. István) i u Velikoj legendi o sv. Gelertu nastaloj u XIV veku. Osnivač manastira je Čanad, vojskovođa Stefana I koji je po Anonimusu (Anonymus), bio Stefanov bratić koji je komandovao pohodom verovatno oko 1008. godine protiv Ajtonja (Ajtony – Ahtum) koji je bio gospodar od „Moriša do Harama” (praktično današnji Banat).

Sl. 2. Crtež iskopavanja, ostaci temelja, dva zvonika i empore (chora iznad ulaza)

Po legendi, Ajtonj je svoju vlast dobio od Grka (drugim rečima, postao je vizantijski vazal), koji Stefanu „nije pružao potrebnu čast“, odnosno, nije mu plaćao porez te je „oslanjajući se na snagu mnoštva svojih vitezova i plemstva“ pokušao da kontroliše i da za sebe uzima polovinu prihoda od trgovine soli koja se dovozila iz Erdelja rekom Moriš, „pored (reke Moriš – op. aut.) postavio je svoje carinike i straže sve do Tise“. U Marošvar (Marosvár) je doveo grčke monahe i za njih je osnovao bazilitski manastir (monasi istočno-grčke vere). Pošto je legenda nastala kasnije, u XIV. veku, naknadno mu je i to pripisivano kao „greh“, ali osnovni i glavni njegov greh je bio da nije priznavao Stefanovu vlast. Kralj Stefan je zadatak slamanja Ajtonja poverio Čanadu, koji je po legendi ranije bio u Ajtonjovoj službi (obrt iz basne: Čanad se sa strane „zlog“, priključuje „dobrom“). Čanad je negde oko Kaniže prešao Tisu i sukobio se sa Ajtonjom ispred Marošvara. Tu je doživeo poraz i povukao se do jedne humke (grede), gde je podigao logor. Tu se molio sv. Đorđu, zaklevši se da će ako pobedi, u njegovu čast podići manastir. U snu mu se pojavio lav, koji mu je naložio da odmah krene u napad. Posle pobede Čanad je na mestu logora, gde je usnuo san, podigao manastir koji je nazvan Oroslanoš monoštor (oroslan od turskog arslan=lav). Po legendi, bazilitske (grčke) monahe, njih deset, i njihovog opata koje je Čanad našao u Marošvaru, (kasnije po njemu nazvanom Čanadvaru), preselio je u novoosnovani manastir: Grecum abb-em cum monachis suis transtulit in Orozlanos. Đerfi (Györffy) smatra da je ime ipak nastalo kasnije i to u funkciji legende. Naime, romanički manastir, koji je bio porodični manastir Čanadovih, na ulaznom je delu bio ukrašen kamenim lavovima pa je po tome dobio svoje ime. Prilikom najnovijih arheoloških istraživanja pronađeni su temelji impozantne romaničke crkve sa dva zvonika, deo empore i zidova jednobrodne crkve. Apsidu crkve izgleda da je odneo zub vremena. Na istoj lokaciji pronađeni su temelji jedne male crkvice, verovatno najstarije iz Čanadovog vremena i temelji jedne takođe manje gotičke crkve. Oko manastirske crkve pronađena je i nekropola.

Po legendi, Čanad je nagrađen i za zasluge je dobio posede, postao je župan i po njemu je županija dobila svoje ime. Na to ukazuje i činjenica da je sredinom XIII veka familija Čanad posedovala jednu trećinu teritorije Čanad.

dr Zsombor Szabó