Rimsko ime: Contra Lederata, Srednjovekovno ime: Harom; Haram

Situacija ostrva i tvrđave XVIII vek

Druga južno-banatska pogranična županija (marchio) Krašo ime je dobila od reke Karašice, odnosno, od bugarsko-turskog imena reke Kara-šu (Crna Voda), mađarski Krasso. Teritorija županije se prostirala na slivnim područjima reka Karaš i Nere (u srednjem veku Nyárád). Na severu je granica bila reka Brzava (srednjovekovni nazivi Borza, Borzava, Berzova), na zapadu Deliblatska peščara (Maxond), a na jugu Dunav.
U literaturi se Krašovar (sedište županije) često poistovećivao sa Haramom tj. sa Haramvarom (Harámvár). Krašovar se nalazio severoistočno na arheološkoj lokaciji zvanoj Dupljaja (vidi Krašovar-Dupljalja).
Pogranična utvrda Haramvar podignuta je na temeljima rimskog kvadriburgijuma (qvadriburgiuma) skoro kvadratne osnove (cca. 100 x 95 metara) koja je na četiri ugla bila ojačana kulama kvadratne osnove. Utvrda je za vreme Justinijana I. obnovljena pod imenom Contra Lederata/Literata, ali je početkom VII veka Vizantijci trajno napuštaju. Utvrdu obnavljaju i dograđuju Arpadovići. Tvrđava leži na ostrvu Sapaja gde Karašica utiče u Dunav. Njen zadatak je bio obezbeđivanje rečnog prelaza sa leve strane Dunava. Na suprotnoj strani je podignuta tvrđava Rama. Pored nje je bilo utvrđeno naselje Lederata. Rašajski tvrdi da pored rimsko-arpadovićeve utvrde, postojala je i kulom uvrđena obala, odnosno, pristanište (AP br.12/94). Zahvaljujući Marsiljiju postoji osnova utvrde Jeni Palanke odnosno Ujpalanke iz koje vidimo da su Turci kvadratne kule zamenili polukružnima, nižim i pogodnijim za upotrebu topova. Na crtežu se vide i dve tvrđave Rame, jedna iz rimskog doba, druga srednjovekovna-turska, koja se nalazila u njenoj blizini. Ime Haram je mađarizirana verzija slovenske reči hram, te Đerfi pretpostavlja da se radilo o (utvrđenoj?) crkvi, u kojoj je bio sedište crkvenog espereškog okruga. Ovakva prostorna razdvojenost crkvene i svetovne uprave je bila najčešći slučaj u doba Arpadovića. Nakon podizanje hidroelektrane na Đerdapu, ostrvo Sapaja je praktično potopljeno, skoro cele godine.

Osnova i presek Harama (rimskog i arpadovićevog)

Marsiljijev crtež Jeni Palanke (Nove Palanke)

Ostaci zidova vire iz vode Dunava

dr Zsombor Szabó

 

Mapa područja na 1. vojnom premeru

Mapa područja na 2. vojnom premeru

Mapa područja na 3. vojnom premeru