Ime u srednjem veku: Dombo; Dumbo

   

Sl. 1. Satelitski snimak lokacije            

  

Između Petrovaradina i Beočina u selu Rakovac, na jednoj gradini nalaze se ostaci utvrđenog samostana, u srednjem veku zvani Dombo. Dombo se prvi put spominje u dokumentima 1237. godine, u osnivačkoj povelji cistercitske opatije koju osniva ugarski kralj Bela IV, na (danas nepoznatoj) lokaciji Belakut ili Belafons, koja je nakon tatarske najezde preseljena u Petrovaradin. Manastir Dombo se ubraja u susedske posede ove novoosnovane opatije, što znači da je ona tada već postojala, što ukazuje na to da je osnovana ranije. Laslo Kosta (Koszta László) tvrdi da je Dombo osnovan na hodočasničkom putu koji je vodio prema Jerusalimu, znači pre Prvog krstaškog rata. U nedostatku svratišta služio je kao konačište hodočasnicima. Kosta takođe tvrdi da je Dombo imao neke veze i sa istočno-grčkom crkvom samim tim što je bio posvećen svetom Đorđu, koji je bio omiljeni svetac u vizantijskoj (pravoslavnoj) crkvi. Ovo razmišljanje potvrđuje pronađena kujundžijska radionica iz XII veka, u kojoj su izrađivane slike svetaca, male ikonice od bronze u vizantijskom stilu (pronađeno je 17 kom). Kada je manastir prvi put u nekoj povelji spomenut pripadao je benediktincima. Neki izvori spominju i crkvu posvećenu Blaženoj Devici koja se nalazi u blizini ovog manastira, što pretpostavlja postojanje i ženskog samostana na ovoj lokaciji.

Sl. 2. Osnova utvrđenog samostana

Sl. 3. Osnova gotičke crkve, ostatak romanskog zida

Dombo je spadao u najbogatije benediktinske opatije, pa čak i kada na teritoriji Ugarske ovaj red polako osiromašuje, ona se još održava i spada u najbogatije. Krajem XIV veka njeni godišnji prihodi se cene na 300 zlatnika. Početkom XV veka od mačvanskog bana Ivana Morovića (Maróti János) dobija i prihode od skelarine Svetog Martona koji se nalazio u Bačkoj županiji. Opadanje prihoda opatije počinje sa pojavom Turaka. Godine 1416. opat Đerđ i nekolicina mađarskih gospoda padaju u tursko zarobljeništvo i verovatno je opatija platila visoku otkupninu za svog opata, što je tada bio običaj. Sredinom XV veka toliko je osiromašila da su redovnici bili primorani da se obrate papi za pomoć. Papa Paulus II. 1467. godine prvo određuje kao zaštitnika na deset godina opatiju u Murakeresturu, a 1473. Dombo se pojavljulje kao tvrđava koja pripada sremskoj biskupiji.

Najverovatnije u ovo doba manastir i manastirska crkva se pregrađuju u tvrđavu sa jednom kulom kod ulaza. Tada vojni nadzor nad ovom utvrdom vrše kapetani tvrđave Čereviča (Cserög). Utvrđeni Dombo je borbom pao u turske ruke 1525. godine.

Sl. 4. Kapitel sa raspećem

Sl. 5. Kapitel sa prepletom

Najverovatnije u ovo doba manastir i manastirska crkva se pregrađuju u tvrđavu sa jednom kulom kod ulaza. Tada vojni nadzor nad ovom utvrdom vrše kapetani tvrđave Čereviča (Cserög).  Utvrđeni Dombo je borbom pao u turske ruke 1525. godine. 

Kao arhitektonsko delo u našoj zemlji iz doba romanike odnosno gotike, pored crkve Arače, samostan u Rakovcu – Dombo je najočuvaniji i najistraženiji. Sudeći po rezultatima višedecenijskih iskopavanja (Šandor Nađ i Nebojša Stanojev), prvobitna manastirska crkva građena u romanskom stilu je srušena, da bi na njenom mestu bila sagrađena manja crkva u gotskom stilu. Ova (jednobrodna) crkva bila je impozantna – njena širina je iznosila 10 metara, dužina broda 32 metra, a dubina apside 8 metara. Otkriveno je i groblje sa 30 grobova, grobni prilozi potiču iz XI veka. Šandor Nađ (Nagy Sándor) je na 200 metara od manastira pronašao i ostatke zida. On je pretpostavljao da je to deo ženskog manastira, ali u nedostatku sredstava lokacija nije istražena. U blizini se nalazilo i naselje koje je služilo samostanu, a pronađeni su i ostaci župne crkve.

Posle isterivanja Turaka, bečki Ratni savet se nakon Karlovačkog mira, 1699. godine, obavezao da ostatke tvrđave poruši, ali je Austrijsko carstvo ovu obavezu ispunilo skoro sto godina kasnije, 1792. godine, kada se granica ustalila na liniji Dunava i Save. U ovom svetlu rušenje tvrđave je malo nerazumljivo.

U zidove manastira Stari Rakovac ugrađeni su kameni elementi iz samostana Dombo.

Sl. 6 i 7. Dve ikonice od bronze u vizantijskom stilu XII vek

Sl. 8. Kamen iz Domboa ugrađen 
u zid crkve manstiraStari Rakovac

 

dr Zsombor Szabó