Karta br. 1. Bečej, Arača i Novi Bečej na karti III Vojnog premera, kraj XIX veka. Tisa je već regulisana, a izgrađen je i Veliki Bački kanal. Na karti se jasno vidi da se između dva Bečeja nalazi močvarno zemljište (Lyutova).

Danas na obali reke Tise postoje dva naselja imena Bečej – na  desnoj obali nalazi se (Stari) Bečej (mađ. Ó Becse; nem. Alt-Betche), a na levoj obali prostire se Novi Bečej (mađ. Török Becse). Ova naselja su prostorno udaljena oko 10 km te se ne mogu smatrati prostornom celinom (kao npr. Novi Sad i Petrovaradin). Ime naselja u srednjem veku je bilo Bechey, Beche, Weche. Ovo se ime u nekoliko dokumenata iz raznih vekova pojavljuje kao ime istorijskih ličnosti. Samo ime je ugarsko-turskog porekla i znači Kobac (Kánya). Prvi spomen u dokumentima je 1091. godine, ali se ne spominje naselje nego jedna (zemljana) utvrda na tiskom ostrvu. Ištvan Ivanji spominje da se za vladavine mađarskog kralja (sv.) Stefana I spominju dve francuske familije – Becse i Gregor, pa se pretpostavlja da ime naselja možda potiče od imena jedne od ovih familija.
Ljudi su naseljavali ovu povoljnu lokaciju već u ranom neolitu (5000 god. pre. n.e.). Iskopani su ostaci naselja Sarmata, kao i Avara, i otkriveno je dosad najveće avarsko groblje, sa 134 grobova. Ivanji takođe tvrdi da je za vreme kralja (sv.) Stefana tu naseljena i grupa Kumana?! (zapravo Bešena). Za vreme vladavine kralja Petra (Péter) lokalni župan Vata je podigao prvi paganski ustanak protiv (nasilne) kristijanizacije 1046. godine. Među ostalim sveštenicima ubijen je i čanadski biskup mučenik sv. Gelert (Gellért), koji je bačen sa jednog brda u Budimu, koje je svoje današnje ime dobilo po njemu.
Prvi pisani dokument u kojem se spominje mesto potiče iz 1238. godine, po kojem mađarski kralj Bela IV mesto tj. selo villa Wechey i pripadajuću teritoriju terra castris u Bačkoj županiji dodeljuje „krstašima“ iz Fehervara. Selu se dodeljuje i pravo držanja nedeljnog vašara (ponedeljak), koje je dotada imalo Saracensko mesto Čurug (Churlach), kao i pravo ubiranja skelarine. Ovu donaciju potvrđuje i kralj Lajoš I 1377. godine. Churlach je bilo arapsko trgovačko naselje (kao i Opus – Apatin) na mestu ulivanja kanala „rimski šanac“ u Tisu. Đerđ Đerfi (Györffy György) tvrdi da je postojao županijski posed Torontal. Ovu tvrdnju potvrđuje i to da je kralj krstašima darovao terra castris tj. posede koje pripadaju tvrđavi, odnosno u ime kralja postavljeni župan raspolaže njima.
Bečejska tvrđava, zapravo jedan od zapovednika tvrđave kastelan, prvi put se spominje 1342. godine, što dokazuje da su trgovina i povoljan položaj za manje od sto godina gradu doneli toliko prihoda da se moglo izgraditi i utvrđenje od čvrstog materijala. Godine 1386. spominje se Castrum Beche, a grad Bečej i pripadajuća tvrđava se pojavljuju u dokumentu 1440. godine kao Opidum Beche ac castrum in insula eisdem habitum.
Deže Čanki (Csánki Dezső) tvrdi da je Torontalska županija u XV veku bila jedna od najmanjih županija u zemlji u kojoj se nalazila tvrđava Bečejska (Castrum Beche) i četiri grada Arača (Aracha), Bečej (Bechee), Bašaid (Basahyda) i Bečekerek (Bechkereke). Svi ovi gradovi i desetak sela su zapravo pripadali jednom posedu sa centrom u Bečeju. Da je Bečej bio centar županije potvrđuje i to da su tu održavani županijski sabori, a od 1406. do 1521. tu je bilo sedište stalnog županijskog suda sedrie (članovi sedrie su bili župan, podžupan, četiri pomoćnika suda – szolgabiró i nekoliko uglednih plemića). Tvrđava i grad Bečej su u XV veku prolazili krizu „vlasništva“, jer je 1433. godine posed dobio despot Đurađ Branković, koji je posed prvo stavio pod hipoteku, a zatim ga prodao Palu Birinjiu (Birinyi Pál). Potom ga je posedovao Janko Sibinjanin (Hunyadi János), da bi 1451. ponovo došao u despotovu svojinu. Godine 1458. posed dobija Mihalj Silađi (Szilágyi Mihály) koji, „zbog korisnog mira sa despotom“, posed prepušta despotu, da bi na kraju ponovo došao u posed kralja Matije Korvina (Korvin Mátyás).
Srednjovekovni Bečej je bilo višedelno naselje, čiji su se delovi linearno prostirali uz obalu Tise i sa leve i sa desne strane, a u čijem je centralnom delu bila utvrda na ostrvu i rečni prelaz. Ovo potvrđuje i nekoliko arheoloških nalaza na desnoj obali Tise. Naime, prilikom iskopavanja na lokaciji Botra pronađeni su ostaci kuća, grnčarskih radionica, otkopana je i crkva, a slično je pronađeno i na lokaciji Perlek, samo bez crkve. Ova naselja su postojala do kraja XV i početka XVI veka u tursko doba.
Između Austrijskog carstva (Svete alijanse) i Turskog carstva 1699. godine potpisan je mir na 25. godina(Karlovački mir). Po sporazumu, Banat je ostao u turskim rukama i zato se formira Potisko-moriška vojna krajina u čijem sastavu Bečej 1702. godine postaje šanac (vojni logor).
Nakon ukidanja vojne krajine tzv. civilizacija, deo nezadovoljnih srpskih militera, slično kao u ostalim šančevima (Subotica, Sombor itd.) odlučuje da se iseli, a na njihovo mesto naseljavaju se Mađari, uglavnom iz tzv. Male Kumanije (Kiskunság). Da bi se pospešio razvoj, Austrijsko carstvo1751. godine Bečeju dodeljuje titulu kraljevskog komorskog grada, sa pravom držanja vašara (kasnije je postao centar tzv districta-kornakerület), a da bi odobrovoljili Srbe, 1761. godine za njih se gradi posebno naselje tzv. Rácz-Becse (prilikom kolonizacije Bačke i Banata uobičajena je praksa bila da se za pojedine veroispovesti grade zasebna naselja).

Bečejska tvrđava

Krstaši iz Fehervara su, sledeći nalog kralja Bele VI, na mestu drveno-zemljane utvrde izgradili utvrđenje od čvrstog materijala. Na crtežu Marsiljija (Marsigli) prikazana je osnova i položaj tvrđave na rečnom ostrvu (sl. 1). Sudeći po crtežu Đorđe Petrovića (sl. 3), tvrđava je bila približno kvadratne osnove, na četiri ugla bila je ojačana kvadratnim kulama. Unutar zidina nalazila se kula za stanovanje koja je prvo izgrađena, u kasnijem periodu podignuta je i jedna palata unutar zidova, a kod ulaza je izgrađen kula barbakan, koja je bila pogodna za dejstvo artiljerije (slično kao kod Bačke tvrđave). Rekonstrukcija izgleda ove građevine vidi se na slici br. 2. Bečejska tvrđava je pala u turske ruke tokom meseca septembra 1551. godine, jer je tadašnji rumelijski bebler-beg Mehmed-paša Sokolović sa rumelijskom (evropskom) turskom vojskom sa 80.000 vojnika i pedeset topova krenuo da osvoji Banat. Prvo su opsađivali najjaču utvrdu Bečej. Malobrojni branioci, njih 200 hajdua, posle četiri dana opsade počeli su mirovne pregovore, ali su nakon pregovora u toku povlačenja bili prevareni i do poslednjeg pobijeni. Ceo kompleks je u duhu Karlovačkog mira srušen (onesposobljen). Regulacija Tise, kao i izgradnja brane na njoj, za posledicu su imali da i ovi skromni ostaci budu poplavljeni. (slika 4.) 

Sl. 1. Rekonstrukcija situacije Bečejske tvrđave po Marsiljiju

Sl. 2. Rekonstruisani izgled kompleksa
Sl. 3. Crtež Đorđa Petrovića, ostaci tvrđave, delimično pod vodom.
     Sl. 4. Današnji izgled zidova

Zaštićeno staro jezgro grada (Starog) Bečeja

Karta br. 2. Centralni trg. Brojevi označavaju sledeće: 1. Parkiralište u Novosadskoj ulici 2. Gradska kuća 3. Palata baronice Eufemije Jović 4. Fontana 5. Robna kuća 6. Rimokatolička crkva 7. Pravoslavna crkva 8. Tehnička škola 9. Novi objekat u Novosadskoj ulici.

Sl. 5. Izgled centralnog trga početkom XX veka. Trg je ujedno služio i kao pijaca, vašarište. Prizemni objekti koji se vide u levom uglu slike u neposrednoj blizini Gradske kuće, srušenisu, a danas je na njihovom mestu parking, odnosno, stambena zgrada u stilu „moderne“. Danas je ovaj trg pešački i sve okolne ulice vode samo do trga.

Okosnicu zaštićenog jezgra čini glavni centralni trg Oslobođenja (nekadašnji trg Svetog Stevana – Szent István tér) i glavne ulice koje vode do nje. To su ujedno i glavi putni pravci iz Bačke Topole, danas Glavna ulica, i iz pravca Novog Sad, današnja Novosadska ulica. Trg i njegova šira okolina prikazani su na karti br. 2. (satelitski snimak)

Analiza stanja gradskog jezgra Bečeja decembra 2014. godine.

Sl. 6 Pogled na trg i rimokatoličku crkvu

Na slici br. 6. Prikazan je pogled sa parkinga na trg i na rimokatoličku crkvu – vidi se i deo šarolikog urbanog mobilijara i raznovrsnog zelenila kao i partizanski spomenik. Prva katolička crkva je podignuta 1763. godine, koja je temeljito renovirana i dograđena 1786. godine. Današnja crkva je izgrađena 1830. u neo-baroknom stilu, sliku kod oltara radio je čuveni slikar Mor Tan (Than Mór) rođen uBečeju. Ulica Braće Tan (karta br. 2), koja vodi na trg dobila je ime po njemu i njegovom bratu, Karolj Tanu (Than Károly) koji je bio poznati hemičar. Gradska kuća (Sl. 7. ) je izgrađena 1881. godine, u neobaroknom stilu, u njenoj neposrednoj blizini (leva strana slike) izgrađen je objekat u stilu arhitekture moderne (na mestu srušenih prizemnih objekata). Pored Gradske kuće (Sl. 8.), tri godine kasnije(1894) baronica Eufemija Jović izgradila je svoju palatu. Ove dve zgrade su usklađene i u stilu i u visini te skladno zatvaraju trg. Između dva eklektična objekta „usađen“ je novi objekat, robna kuća, koja je delimično, samo u visini, u „kontekstu“ sa susednim istorijskim objektima (Sl. 9.). Rimokatolička crka, ispred koje je podignut partizanski spomenik, a u osi ulice Gerberovih podignuta je prostorna višenamenska „kompzicija“ koju uslovno nazivamo „fontana“ ili vodena površina (cela ova „kompozicija“ je danas u prilično oronulom stanju)(Sl. 10.).

Sl. 7. Gradska kuća u Bečeju

Sl 8. Palata baronica Eufemija Jović

Sl. 9. Robna kuća u centru (objekat pored rimokatoličke crkve)

Sl. 10. Katolička crkva, fontana i ulica Gerberovih.

Na slici 11. Vidimo jednu od glavnih ulica, nazvana ulica Gerberovih, koja vodi do glavnog trga. Ona je takođe pretvorena u parkiralište, pošto je glavni trg namenjen samo pešacima. Fontana sa kružnom binom u sredini i sedištima u polukrugu oko nje, verovatno po zamisli projektanata, trebala je biti mesto centralnih gradskih priredbi. Pravoslavna crkva, posvećena svetom Đorđu, u koju se ulazi preko klasicističkog trema sa timpanom, i koja ima neuobičajeno tri tornja, građena je eklektičnom stilu 1851.-58. godine. Ikonostas u crkvi je oslikao čuveni slikar Uroš Predić.
Na slici 13. U pozadini vidimo zgradu tehnička škole, koja je u odnosu na ivicu trga povučena (karta 2. Oznaka br. 8). Klasičan park prostorno odvaja ovu zgradu od centralnog trga. Glavni trg sa jugoistočne strane zatvaraju dva prizemna objekta i jedna spratna zgrada. Ispred njih se nalazi red klupa za sedenje (slika 14.). Na ovim slikama vidimo i deo kružne površine prostora oko fontane, koji se stepenasto spušta prema vodenoj površini. Pešacima je zimi ovaj deo trga vrlo neprijatan pa retko ko prolazi tuda, svi idu okolo.

Sl. 11. U prednjem planu fontana i ulica Gerberovih

Sl. 12. Pravoslavna crkva

Sl. 13. Pravoslavna crkva i tehnička škola

Sl. 14. Zgrade koji zatvaraju trg sa jugoistočne strane

Prostor trga zatvara ugaoni prizemni objekat (slika 15.), koji je donekle adaptiran (vidi se i na slici 5.). Kandelabri uličnog osvetljenja nisu u stilskom jedinstvu sa okolnim zgradama. Na ovoj slici vidimo i Novosadsku ulicu, koja u ovom delu služi za parkiranje (prilično sužen i nepraktičan parking). Na slici 16. vidimo pravi „biser“ moderne arhitekture, koja ni svojom koncepcijom „ne komunicira“ sa neposrednom okolinom. Atraktivnom kružnom stepeništu, umesto sa ulice odnosno parkinga, možete prići samo sa zadnje strane, kao da je okrenulo leđa putniku namerniku, kome nije jasno čemu je namenjena terasa, do koje ono vodi (da li je to terasa „Dunav osiguranja“?). Deo objekta je povučen u odnosu na građevinsku liniju ulice, kao da se trospratna zgrada „sakriva“ od ljudi, a tako stvoren prostor koristi se kao „komunalni izlog“, tj. spremište kanti za smeće, umesto da se uredi kao mali trg ili terasa nekog ugostiteljskog objekta u prizemlju ove zgrade.

Sl. 15. Prizemna ugaona zgrada

Sl. 16. „Biser“ arhitekture moderne

Tekst i fotografije: dr Zsombor Szabó