Apatin i rimski šanac na privrednoj karti županije Bačke iz 1793.

Apatin je višeslojno naselje na izuzetno dobrom strateškom položaju pored Dunava. U antičko vreme iznad današnjeg naselja nalazio se početak tzv. Malog rimskog šanca (slika 1.) – vodenog kanal između Dunava i Tise, što znači da je tu bila i rečna luka. Sarmatsko groblje sa oko 50 humki (kurgana) svedoči o postojanju većeg sarmatskog naselja.
Sudeći po brojnim srednjovekovnim dokumentima, u neposrednoj blizini se nalazilo nekoliko naselja, samo su feudalni vlasnici bili drugi. Već 1055. godine susrećemo ime: Aurore loco quam vulgo Aranyan, ali i ime Besenev. U susedstvu ovog sela nalazilo se drugo selo – Opus (čit. Apos) u kojem su stanovali trgovci muhamedanske vere, a spominju se kao Hysmaelitarum ili Sarracenorum de v(illa) Opus. Godine 1337. se spominje selo Apati, koje se zvalo i Nađarki – Appati alias Nodarky (Nađarok=Nodarky je srednjovekovni naziv za „rimski Šanac“, doslovno Veliki jarak). Od ovog naselja se razvio kasniji Apati, Apathy, Apathi, današnji Apatin. Posle tatarske najezde ismaeliti su morali primiti hrišćansku veru (crkva posvećena sv. Mariji se spominje već 1267.), kako bi mogli i dalje da trguju, što su, po svemu sudeći, uspešno radili, jer se 1339. spominje 18 plemićkih familija Aranjana – nob-es de Aranyan. Početkom XV veka naselje se naziva gradom, 1407. oppidum Apathy, u kojem krajem XV veka stanuju građani – cives de Apathi. Mesto ima pravo držanja vašara, a znamo i imena 10 studenata koji su u XV veku studirali u Pragu i Krakovu.
Turski defteri spominju mesto Opatin, 1553. i 1570. godine, ali okončanjem ratovanja sa Otomanskom imperijom, teritoriju Apatina carski popisivači 1699. nazivaju nenaseljenom pustarom. Kraljevski komorski poverenik Grašalkovič (Grassalkovics) 1749. godine na ovu pustaru počinje naseljavati Nemce. Naselje već 1755. dobiva privilegiju komorskog slobodnog grada i pravo da drži nedeljni vašar i četiri godišnja sajma, što je tada bila velika privilegija. Apatin je postao centar kolonizacije Nemaca u Bačku u kojoj je 1763. godine bilo 500 „uredno složenih kuća“. Kolonisti su stizali brodovima i nakon iskrcavanja odavde su kretali na svoja odredišta, a tu su dobijali drvenu građu za svoje potrebe. U Apatinu se razvijalo i zanatstvo, pa je, počev od 1874. godine, svake godine organizovan sajam zanatstva. Poslednji je održan 1922. godine, a tada je u gradu bilo 40 raznih zanata, sa 560 majstora, 1.200 kalfi i 350 učenika.

Apatin je bilo najveće nemačko naselje u Vojvodini – po popisu iz 1900. tu je živelo 13.940 Nemaca (87 % stanovništva). Posle II. svetskog rata skoro svi su iseljeni, a na njihovo mesto došli su učesnici NOR-a i drugi kolonisti.

Opštinska kuća izgrađena 1909. god.

Đaci sa učiteljem na glavnoj ulici 1907. god. (ručno bojene fotografije)

Ova dva objekta su deo zaštićenog gradskog jezgra Apatina, koji je u nadležnosti Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture.

dr Zsombor Szabó

 

Mapa područja na 1. vojnom premeru (druga polovina XVIII veka)

Mapa područja na 2. vojnom premeru (prva polovina XIX veka)

Mapa područja na 3. vojnom premeru (druga polovina XIX veka)