Župna crkva svetog Jurja
Župna crkva svetog Jurja predstavlja drugi neogotski Gesamtkunstwerk smešten na periferiji, u delu grada poznatom pod kolokvijalnim nazivom Senta.[1]
Iz oskudne literature poznati su sledeći podaci o gradnji crkve: konkurs je bio raspisan početkom 1893. godine i trajao je sve do 1. aprila. Prvu nagradu dobiva Antal Hofhauzer (Hofhauser), arhitekta iz Budimpešte. Novčana sredstva za izgradnju iznosila su 92.562 forinte. Radovi na izgradnji povereni su građevinskoj firmi Vilema Hertela (Willem Härtel) i Ištvana Dentea (István Döntő). Sredinom jula 1895. godine započinju radovi koji traju sve do maja 1897. godine kada se pristupa uređenju unutrašnjosti. Određeni datum za dovršetak izgradnje bio je 01. 08. 1898. ali se zbog loše izvedenih radova pristupilo dodatnim intervencijama na krovištu. Crkva je konačno posvećena na praznik Bezgrešnog Začeća Blažene Device Marije 08. 12. 1898. godine.[2]
Crkva je smeštena na malenom uzvišenju i svojim dimenzijama ostavlja utisak monumentalnosti. Njena dužina iznosi 47,5 metara, širina 17, dok je transept širine 26,5 metara. Glavni brod visok je 14,35 metara. Visina tornja iznosi 45 metara.[3]
Župna crkva svetoga Jurja izgrađena je kao longitudinalna jednotoranjska građevina, tlocrta u obliku latinskog krsta sa transeptom i poligonalnom apsidom u koju je smešten glavni oltar. Fasade su rohbau tipa. Toranj zvonika je postavljen simetrično, u osi glavnog portala. Horizontalno gledano, toranj je podeljen na prizemni deo, potom sledi manja (među)etaža, nakon čega dolazi druga etaža završena trougaonim zabatima. Četverostrani toranj završen je osmerostranom kapom. Ulazni portal izveden je prilično jednostavno – nekoliko stepenica vodi ka dvokrilnim vratima koja su završena segmentno. Iznad njih se nalazi plitki drveni reljef[4] sa prikazom „Sv. Juraj ubija zmaja“, nakon čega sledi trougaoni timpanon kamenog okvira ukrašen rakovicama. Vrh timpanona ukrašen je krstastom ružom. Centralni deo ovog pojasa rastvoren je rozetom, a jednostavni venac razdvaja ga od među-etaže rastvorene uskim pravougaonim prozorom. Završna etaža zvonika započinje sa malim balkonom i svojevrsnom balustradom, ogradom perforiranom kružnim otvorima, postavljenom na četiri konzole. Balkonu se pristupa kroz pravougaoni otvor. Glavni elemenat raščlanjivanja ovoga pojasa svakako je dugačka bifora sa blago šiljatim završetkom. Iznad nje, smešten je trougaoni zabat sa profilacijom i ukrasnim završetkom od kamena. Ovde je smešten i veliki sat, kojeg prati okvir od opeke. Donja granica zabata svojevrsni je venac, takođe od kamena, postavljen na osam konzolnih istaka. Ovakvo raščlanjivanje tornja ponovljeno je i na ostalim njegovim stranama. Na uglove između zabata postavljeni su ukrasni stubići. Kapa zvonika ukrašena je glaziranim crepom u crveno-zelenoj kombinaciji i završnom metalnom jabukom na koju je postavljen gvozdeni krst.
Toranj zvonika flankiran je manjim tornjićima koji sežu do visine bifore. Podeljeni su horizontalno na četiri pojasa sa po dva pravougaona otvora, osim na završnom delu koji ima četiri polukružna prozora. Tornjići su završeni poligonalnom kapom pokrivenom glaziranim crepom i ukrašeni stubićem. Ispred njih postavljeno je dva para ugaonih kontrafora sa kamenim završecima ukrašenim rakovicama i malim zabatima. Oni sežu sve do spomenutoga balkona, ali se u njihovoj osi nastavljaju priljubljene stepenaste kontrafore sve do završnih zabata tornja.


Unutrašnjost crkve sv. Jurja sa pogledom prema pevalištu
Bočne fasade podeljene su na dva horizontalna dela. U prizemnom pojasu, raščlanjivanje odgovara travejnoj podeli unutrašnjosti. Jednostavni bočni portali smešteni su u centralnom delu i naglašeni manjim rozetama, dok je preostali deo rastvoren biforama. Ovaj pojas završen je nizom ukrasnih slepih arkada i kamenim vencem. Nakon toga sledi lebdeći kontraforni sistem, koji započinje u prizemnom pojasu, a završava na sredini zida glavnog broda koji je rastvoren sa jednim većim i dva manja bočna prozora. Prozori transepta izvedeni su kao velike trifore i flankirane su stepenastim kontraforima. Transept je završen trougaonim zabatom sa tri uska prozora.
Poligonalna apsida rastvorena je velikim prozorima i raščlanjena radijalnim kontraforama. Njeno krovište dekorisano je krstom postavljenim na metalnu jabuku. Apsidi su pridodate bočne kapele sa portalima naglašenim trougaonim zabatima postavljenim na jedan par stubova sa korintskim kapitelima i odgovarajućim pilastrima pored samih vratnica.
Trobrodna unutrašnjost crkve podeljena je na pet traveja, potom sledi križište transepta i glavnog broda te svetište. U prvom traveju podignuto je pevalište postavljeno na snažne stubove. Takođe, masivni stubovi glavnog broda nose gotske arkade naglašene pilastrima koji se protežu sve do prozorskih otvora i služe kao osnova za pojasnice svodova. Brodovi su nadsvođeni krstastim svodovima. Iznad arkada sledi zona visokih prozora koji doduše ispunjavaju samo gornju polovinu zidne površine – jedan veći i dva manja bočna otvora imaju blago zašiljene završetke.[5]
          Slika 20.


Glavni oltar sv. Jurja  (desno: slika Uzašašća – Spasova)
Unutrašnja oprema delo je Ferdinanda Štuflesera (Stuflesser) iz 1899. godine.[6] Glavni oltar u svetištu izrađen je od pozlaćenog drveta. Odlikuje se trodelnom podelom, kipovima svetaca uobičajene „nazarenske“ stilizacije smeštenima u niše, brojnim manjim kipovima i filigranskom izvedbom završnih fijala. Pobočni oltari u kracima transepta, takođe izrađeni od drveta sa pozlatom, tipične su neogotske razrade: odlikuju se trodelnom podelom sa centralnim delom naglašenim trougaonim zabatom te reljefima na predelama. Polihromirani kipovi svetaca smešteni su u niše. Nalik glavnom i ovi oltari završavaju dekorativnim kruništem. Rezbarene klupe dodatno doprinose sveukupnom utisku Gesamtkunstwerka. Svodovi i zidne površine minimalno su dekorisani. Naglašeni su jedino elementi poput pojasnica, ivične površine zida i rebara. Na bočnim zidovima svetišta nalaze se velike slike Uskrsnuća Isusova i Uzašašća – Spasova. Po jedna ispovedaonica smeštena je bočno od ulaza. Ispovedaonice su nešto skromnije izrade ali takođe ukrašene kipovima svetaca smeštenim u gotsku nišu.
S obzirom na činjenicu da su vitraži stradali tokom savezničkog bombardovanja Subotice 1944. godine i da u literaturi nema podataka o njima, teško je reći što su oni prikazivali. Danas se na prozorima nalaze pravougaona polja obojenog stakla, zagasite žute, zelene i narančasto-crvene boje, ali je nedavno započeta obnova vitraža na prozorima bočnih brodova.[7]


[1] Ovaj naziv potiče od puta koji je nekada prolazio ovim delom grada i vodio prema ovom vojvođanskom gradiću. Tako se često ovu crkvu naziva 'senćanskom'.
[2] Lenke Palašti (Palásthy), Povijest izgradnje Crkve svetog Jurja u Subotici u svjetlu starih dokumenata i novina, Župni ured Crkve svetog Jurja, Subotica, 1998.str. 18-30.
[3] http://www.sgeorgius.org/pages/cro/crkva.php
[4] Reljef je postavljen 1996. godine.
[5] Martinović Cvijin, Istorijska arhitektura, str. 14.
[6] Ibid., str. 14.
[7] http://www.subotica.com/vesti/obnova-vitraza-u-sencanskoj-crkvi-id9605.html
 
Branimir Kopilović