Franjevačka crkva svetog Mihovila (današnji izgled)
Prvobitna franjevačka crkva u Subotici nalazila se u sklopu samostana koji je podignut na mestu srednjovjekovne utvrde. Unutrašnji zid istočnog tornja današnje crkve sadrži ostatke utvrđenja koje je 1470. godine izgradio erdeljski vojvoda Janoš Pongrac (János Pongrác).[1] Gradnja samostana sa crkvom započela je 1729. godine, a posvećena je 15. aprila 1736. godine.[2] Crkva je verovatno sačuvala svoj izvorni barokni izgled sve do prvih godina 20. veka. Podataka o njenom izgledu, unutrašnjosti i veličini u literaturi ima vrlo malo. Pomoću starih razglednica može se rekonstruisati izgled njene fasade sa jednim tornjem asimetrično postavljenim na istočnoj strani, uz samostansku zgradu i jednostavnim zabatom, kao i naslutiti njena jednobrodna unutrašnjost.
Početkom 20. veka gvardijan Bartol Kohan (Kochan) inicira obnovu i dogradnju „stare“ crkve posvećene sv. Mihovilu. Gradska uprava donira sumu u iznosu od 50.000 kruna za početak radova na preuređenju i proširenju. Konkurs je objavljen 10. 04. 1907. godine.[3] Posao dobija budimpeštanski arhitekt Aleksander Ajgner (Alexander Aigner). Radovi započinju 17. 06. 1907. godine rušenjem dotrajalih zidova i kopanjem novih temelja. Početkom decembra iste godine iskopani su i temelji za novi zapadni zvonik. Proširenjem crkva dobija novi brod, transept i apsidu kako bi tlocrt dobio oblik (mada nepotpuni) latinskoga krsta. Radovi brzo napreduju i do leta naredne godine izgrađeni su tornjevi – 15. augusta na njih su postavljeni krstovi. U narednom periodu izgradnje, crkva je dovršena u potpunosti i posvećena 03. 10. 1909. godine. Tokom sledeće dve godine (1910.-1912.) izvode se radovi na uređenju unutrašnjosti crkve.[4]



Razglednica sa izgledom franjevačke crkve pre proširenja, oko 1905.

Arhitekta Ajgner, u skladu sa kasno istoricističkim težnjama, crkvu obnavlja u stilu neoromanike.[5] Tako fasada dobija potpuno novi izgled kojim dominiraju dva visoka masivna tornja četvrtaste osnove i skoro jednake visine čime je uspostavljena simetrija. Tornjevi su horizontalno podeljeni na četiri etaže razdvojene jednostavnim vencima. Prizemni pojasevi obrađeni su plošno uz gotovo minimalne prozorske otvore. Ulazna vrata za hodnik kapelice smeštena su u prizemni deo istočnoga tornja čime je donekle narušena simetrija fasade. Sledeća etaža rastvorena je monoforom sa polukružnim završetkom, zatim sledi kružni prozor na etaži iznad i potom bifora unutar polukružnog okvira na završnom delu. Tornjevi završavaju uvučenom osmerostranom kapom flankiranom sa četiri manje fijale. Svi spratovi zvonika otvaraju se s prednje i bočne strane identičnim otvorima, jedino na poslednjem spratu bifora prelazi u monoforu.



Fasada franjevačke crkve sv. Mihovila – razglednica iz 1914. godine

Između zvonika nalazi se ulazni trem sa stubovima koji nose galeriju sa parapetnom ogradom. Trem vodi portalu jednostavnog izgleda. Iznad trema nalazi se navedena galerija raščlanjena velikom rozetom iznad koje se diže trougaoni zabat rastvoren manjom rozetom i trinaest manjih prozorskih otvora. Bočna fasada jednostavne je obrade i rastvorena je sa tri jednostavna polukružna prozora. Potom sledi transept završen trougaonim zabatom sa nižim apsidalnim dodatkom polukružnog oblika i raščlanjenog jednostavnim prozorima i lezenama. Apsida svetišta takođe je polukružna i rastvorena četirima prozorima. Njoj je pridodata sakristija kvadratnog tlocrta.
Jednobrodna unutrašnjost crkve podeljena je na tri velika traveja, transept i apsidu svetišta. Krstasti svodovi polaze od jakih nosača tj. masivnih delova zida sa parom visokih pilastara koje flankiraju polustubovi. Brod, transept i svetište jednake su visine. Osvetljenje dolazi kroz bočne prozore polukružnih završetaka zapadnog zida crkve, transepta i glavne apside, dok ih na istočnom zidu nema s obzirom na to da se ovaj deo naslanja na samostan. Iznad ulaznog narteksa podignuto je pevalište oslonjeno na dva stupca.
Arhitekta Ajgner, u skladu sa kasno istoricističkim težnjama, crkvu obnavlja u stilu neoromanike.[5] Tako fasada dobija potpuno novi izgled kojim dominiraju dva visoka masivna tornja četvrtaste osnove i skoro jednake visine čime je uspostavljena simetrija. Tornjevi su horizontalno podeljeni na četiri etaže razdvojene jednostavnim vencima. Prizemni pojasevi obrađeni su plošno uz gotovo minimalne prozorske otvore. Ulazna vrata za hodnik kapelice smeštena su u prizemni deo istočnoga tornja čime je donekle narušena simetrija fasade. Sledeća etaža rastvorena je monoforom sa polukružnim završetkom, zatim sledi kružni prozor na etaži iznad i potom bifora unutar polukružnog okvira na završnom delu. Tornjevi završavaju uvučenom osmerostranom kapom flankiranom sa četiri manje fijale. Svi spratovi zvonika otvaraju se s prednje i bočne strane identičnim otvorima, jedino na poslednjem spratu bifora prelazi u monoforu.



Nepotpuni tlocrt franjevačke crkve

Dekorativno oslikavanje povereno je lokalnom majstoru Mihovilu Blaškoviću.[6] Unutrašnjost je gotovo u potpunosti prekrivena geometrijskim i vegetabilnim ornamentima, a svodovi su obojeni plavom bojom. Oltari su izrađeni u radionici iz Udina od kararskog mramora prema arhitektovim nacrtima i u izvedbi klesara Karla Sporenija (Carlo Sporeni).[7] Kip arhanđela Mihovila na glavnom oltaru izrađen je od terakote u minhenskoj radionici Mayer & Comp.[8] Sporedni oltari Blažene Device Marije i Srca Isusovog nalaze se u kracima transepta, a oltari sv. Franje, sv. Josipa i propovedaonica smešteni su u glavni brod, u svojevrsnim plitkim kapelama koje omogućuju masivni zidovi. Kip Trpnog Isusa pod pevalištem izrađen je u tirolskoj radionici Ferdinanda Štuflesera (Stuflesser).[9] Skoro svi oltari odlikuju se trodelnom podelom sa skulpturom[10] u srednjem delu. Izuzetak je oltar sv. Franje čiji je kip smešten u nišu iznad koje se diže klasicizirajuća entablatura postavljena na četiri stuba i završena trougaonim timpanonom.


[1] http://hr.wikipedia.org/wiki/Franjeva%C4%8Dka_crkva_sv._Mihovila_u_Subotici
[2] http://www.ofm.hr/index.php/prisutnost/vojvodina/71-subotica
[3] Ante Sekulić, „Tragom franjevačkog ljetopisa u Subotici“, u: Zbornik „Kačić“ br. 10, Split, 1978. str. 96.
[4] Ibid, str. 96.
[5] U literaturi nema više podataka o detaljima konkursa, stoga se postavlja pitanje da li je stil u kojem će se crkva proširivati bio odabran od strane arhitekta (koji je često projektovao u neoromanici) ili možda od strane naručioca.
[6] Sekulić, „Tragom franjevačkog ljetopisa“, str. 97.
[7] Martinović Cvijin, Istorijska arhitektura, str. 15.
[8] Sekulić, „Tragom franjevačkog ljetopisa“, str. 97.
[9] Ibid. str. 97.
[10 ]Skulpture ostalih svetaca verovatno su takođe izrađene u istoj radionici sudeći po stilskim karakteristikama.
 
Branimir Kopilović