Dunavska ulica NS

Novi Sad, Dunavska ulica

Osvald Špengler kaže: "Odlučna je činjenica, koja nije ocenjena u svom punom značenju, što su sve velike kulture gradske kulture. Viši čovek drugog doba je životinja koji gradi gradove. To je pravi kriterijum „svetske istorije“ koji je najoštrije deli od istorije ljudi uopšte. Istorija sveta je istorija gradskih ljudi. Narodi, države, politika i religija, sve umetnosti, sve nauke – počivaju na jednom prafenomenu ljudskog bića: gradu“.[1] Špengler je (u duhu teorije o evoluciji) prekinuo tradicionalno posmatranje istorije i time da je razvoj istorije linearan. On govori o cikličnom razvoju gradova, jer su gradovi kao organizam: nastaju, razvijaju se i na kraju propadaju. Upravo je srednji vek o kojem govorimo period nastajanja, razvoja i propadanja (usled ratova sa Turcima) gradova na području južne Panonije. Nakon proterivanja Turaka, dolazi do ponovnog naseljavanja i razvoja, itd. itd. Istorija civilizacije juže Panonije (Vojvodine), je istorija njenih gradova do današnjih dana.

Definicija pojma grad

Grad se, kao civilizacijski fenomen čovečanstva, definiše na vrlo različite načine. Svim definicijama je zajedničko samo to da grad predstavlja veštačku tvorevinu čoveka, građenu sredinu, što svakako (bar relativno) znači zatvoreno naselje, naseljeno mesto, a ne jednu ili više zasebnih kuća. Sa pojmom grada povezuje se i broj stanovnika. Znači, on je uobičajeno veliko naseljeno mesto.
Definicija Maksa Vebera je najbliža našim shvatanjima i razmatranjima. On u svojoj definiciji grada ističe više dimenzija: kvantitativnu, ekonomsku, političko-administrativnu, društvenu i morfološku. On između ostalog, grad definiše kao „tržišno mesto“, što znači da grad ima lokalno tržište (pijacu), kao ekonomski centar naselja na kome (usled specijalizacije u proizvodnji) i negradsko stanovništvo podmiruje svoje potrebe za zanatskim proizvodima ili za trgovinskim artiklima, ili i za jednim i za drugim, i na kome, naravno, i sami građani međusobno razmenjuju specijalne proizvode svoje ekonomske delatnosti i podmiruju svoje potrošačke potrebe. Znači gradom možemo smatrati naseljeno mesto koje ima veći broj stanovnika, gde se vrši razmena robe proizvedene u lokalnim uslovima ili na daljim područjima, gde se ukrštaju daljinski, ali i lokalni putevi.
Nadalje, grad ne predstavlja samo gomilu prebivališta-kuća, nego osim toga, i privredno organizovanu grupu sa sopstvenim zemljišnim posedom, sistemom prihoda i izdataka (porezi za vladara, npr.). On se u ovom, međutim, bitno ne razlikuje od sela. Razlike dolaze od administrativnih kategorija i od političkih kategorija, jer „grad“ vodi svoju privrednu politiku i to sprovodi gradska vlast. Grad je kao takav morao imati posede kojima su raspolagali njeni organi. Grad u izvesnom stepenu mora biti autonomna organizacija „opština“ sa posebnim političkim i upravnim ustanovama. Drugim rečima, grad mora da ima svoju samoupravu, koju biraju njeni stanovnici, građani.

Struktura grada

Svaki grad, naselje ima dve strukture. Prva struktura je njena fizička struktura, koju smo nazvali građenom okolinom ili urbanom morfologijom (zgrade, ulice, trgovi, parkovi, kao i prirodno okruženje grada). Druga struktura je društvena struktura ili društvena morfologija (stalni ili povremeni, privremeni stanovnici). Osim opšte karakteristike gradskog društva, svaki grad. a time i njegovo društvo, ima i svoj genius loci, duh mesta, koji svakom gradu daje karakteristična i specifična obeležja. Ako se bitno menja npr. etnički (nacionalni) sastav grada odnosno naselja, to dovodi do promene genius locija, čime se menja i ukupni karakter grada, često bez promene fizičke strukture.
Ove dve strukture su u tesnoj i dinamičkoj vezi – menjanje parametara unutar bilo koje od ove dve strukture dovodi do promene druge strukture te dovodi do razvoja, stagnacije ili čak razaranje grada kao celine. U ovome leži jedan od razloga zašto su rimski gradovi npr. u Sremu uglavnom razoreni ili su nestali, jer pridošli stepski narodi uopšte nisu poznavali gradsku kulturu, niti su za nju marili, nego su živeli svoj polunomadski, ratničko-pljačkaški život.

Gvozdena logika naseljavanja

Sva naselja, odnosno gradovi, u posmatranom periodu bili su organski, to jest, postojali su i živeli u saživotu sa prirodom, bez pokušaja njenih stanovnika da po svaku cenu pokore prirodu. Ako su i menjali prirodu, onda je to uvek bilo uz poštovanje osnovnih prirodnih zakonitosti. Novi narodi koji su se naseljavali, zauzimali su iste lokacije, što znači da postoji gvozdena logika naseljavanja, i da su pojedine tačke u prostoru gde su nastajali gradovi, odnosno naselja, u najtešnjoj vezi sa prirodnim uslovima i okolinom (bar do XIX veka). Zbog toga su nastali i (arheološki) višeslojni organski gradovi i naselja, povezani mrežom vodenih i suvozemnih komunikacija. U ovom radu identifikovali smo 45 naselja, koja su bila oppidumi ili civitas, odnosno srednjovekovni gradovi, a većina njih i danas postoji i živi. 

Zašto je potrebno analizirati nastanak, razvoj, ali i propadanje gradova?

Istorijska proučavanja u oblasti arhitekture i urbanizma uvek se rade kada je potrebno definisati polaznu graditeljsku ideju i stvaranje osnovnih tipova, bilo da se radi o građevinama, bilo o naseljima, kako bi se u složenom razvoju koji zatim nastaje, mogli povezivati uticajni elementi, oblici transformacije i predvideti mogući oblici korišćenja određenih stvaralačkih principa, koji zavise od zdrave graditeljske logike i određenih društvenih odnosa i ne menjaju se ili se malo transformišu, bez obzira na tehničke i tehnološke inovacije u savremenoj praksi.
Ovde publikovani materijal je polazna osnova, koju treba da poznaje i da se na nju naslanja svaki autor koji danas učestvuje u stvaranju strategije prostornog planiranja i urbanističkog projektovanja na teritoriji današnje Vojvodine (ali i šire), a želi da ostane na prepoznatljivoj i u multidisciplinarnim krugovima visoko cenjenoj razvojnoj liniji formiranja modela gradova i naselja u niziji. Publikovani materijal je takve strukture da se može koristiti multifunkcionalno. Od velike je koristi istraživačima opšte istorije da, sada na inverzan način, dolaze do zaključaka o društvenim i političkim promenama, a predstavljaju i analitički osnov za savremenu strategiju planiranja u prostorima gde su ova srednjovekovna naselja zastupljena.


[1] Osvald Spengler: Propast Zapada. Izdavačka kuća „Književne novine“, 1989, Beograd.
 
dr Zsombor Szabó