Ime naselja u srednjem veku: Bachija; B.k.s.y.n. Bak(a)sǐn (Bakačin, Idrisi 1154.); Παγάτζιoν (Kinamos, 1180.) 

Prvi spomen u dokumentima: 1071. Bachiensibus militibus

 

   

                        Slika 1. Presek kroz zemljani nasip-bedem utvrde u Baču (zidovi od opeke nisu građeni na njoj) 

U srednjem veku na prostorima južnog dela Ugarske kraljevine, uz Ilok, najznačajniji grad je bio Bač, sa značajnim gradskim funkcijama. Ujedno je bio sedište županije Bač, kao i sedište biskupije, odnosno, u određeno vreme i nadbiskupije. Naselje je nastalo u jednom većem meandru reke Mostonge koja se 13 kilometara dalje uliva u Dunav. Kad spominjemo županijski centar, onda govorimo o sklopu građevina koji su činili crkva, stan župana, vašarište, koje su tu podignute i postale su jezgro budućih gradova, pa ih zato još nazivamo protogradovima. U „centru“ ovakvog protograda nalazila se utvrda.

Prvobitno utvrđenje građeno je na bazi već ranije podignute zemljane utvrde tipa – gorod. Sudeći po arheološkom preseku bačko utvrđenje je spadalo u jednostavnije; na sredini već postojećeg šanca ukopan je red stubova, i tako je stvoren zid-palisada. (sl. 1.) Ovakav tip utvrđenja: zemlja-drvo u srednjovekovnim spisima zove se i castrum ligneum. Tvrđava u Baču se spominje prvi put tek 1194. godine.

Slika 2: Satelitski snimak današnjeg Bača. A: Tvrđava, B: Kapija podgrađa, C: Franjevački samostan i crkva

Slika 3: Osnova Bača, pre izgradnje savremenog kanala (III. vojni premer) 

Po arapskom putopiscu Idrisiju (1154.) „Bač i Kovin su od gradova Ugarske najurbanizovaniji, dobro su građeni, raspolažu sa najviše bogatstva i sa najviše majura“. Nadalje, „stanovnici celog ovog kraja – pod time podrazumevam stanovništvo Ugarske – su zemljoradnici, bave se stočarstvom i poljoprivredom, imaju sela i raspolažu sa obrađenim njivama“. Bač opisuje ovako: „B. k. s. y. n (Bakačin) je glasovito mesto, koje ubrajaju među ostale velike gradove. Tu se nalaze pijace, trgovačke radnje, zanatlije i grčki naučnici. Imaju gazdinstva (majure?) i obrađene njive. (U Baču) je žito jeftino jer se može naći u izobilju“. (prevod István Elter)[i]. Tatarska najezda je izgleda potpuno uništila ovaj Idrisijev „najurbanizovaniji“ grad, koji će tek početkom XIV veka početi ponovo da se razvija, zahvaljujući kralju Karlu I, koji gradi jednu zidovima opasanu kulu za stanovanje – donžon.

 

Slika 4. Osnova tvrđave u Baču            
Slika 5. Rekonstruisani izgled tvrđave 

U XIV veku izgrađeni su zid od opeke koji se nije temeljio na ostacima nekadašnjeg nasipa-šanca (desni ugao slike 1.) i jedna trospratna kula za stanovanje, koja je na svakom nivou imala i WC, a otpaci su odvođeni posebnim kanalom u septičku jamu. U to doba ovo je bilo izuzetno savremeno rešenje. Peter Varadi tu gradi nadbiskupsku palatu i utvrđenje. Unutar tvrđave vodu za piće je obezbeđivao bunar, koji se nalazio u podrumu kule za stanovanje. Pored donžona otkopana je i jedna cisterna, koja je takođe snabdevala vodom stanovnike tvrđave. I podgrađe –suburbium bilo je okruženo zidovima, a u njega se ulazilo kroz utvrđenu kapiju čiji ostaci postoje i danas.

 

Slika 6. Spratovi u kuli za stanovanje
Slika 7. Pogled na cisternu za sakupljanje kišnice

U neutvrđenoj varoši templari su podigli samostan i crkvu, a nakon njihovog proterivanja franjevci su 1316. godine preuzeli objekat. Idrisi spominje i „grčke naučnike“, zapravo monahe bazilite (nakon raskola u hrišćanskoj crkvi, u Mađarskoj kraljevini pripadnici „druge vere“ nisu proterani). Ovi baziliti su verovatno živeli zajedno sa franjevcima, slično kao što je to bilo u Sremskoj Mitrovici. Najstariji delovi samostana su zvonik i apsida (XIII vek).

 

Slika 8. Današnji izgled tvđave sa rondelom
Slika 9. Utvrđeni ulaz u  Podgrađe 

Nedavno je pronađena i jedna freska iz XIV veka, koja pokazuje razapetog Isusa Krista. Turci su crkvu pretvorili u džamiju, čiji su ostaci danas vidljivi u enterijeru crkve. Pored biskupskog kaptola, radila je kaptolska škola, koja se spominje već 1158. godine. Nakon decentralizacije izdavanja dokumenata, u Baču je otvoren i Loco credibilis, koji je radio od 1229. do 1526. godine. Od 1234. godine spominje se i bolnica u kojoj su delovali fratri cisterciti. Pored Bača, naročito približavanjem opasnosti od Turaka, održano je i nekoliko Zemaljskih sabora (1499., 1501., i 1518. godine).

Slika10. Osnova samostana i crkve
Slika 11. Zvonik i apsida samostana (XII-XIII vek)   

Bačku tvrđavu-palatu nisu uništili Turci, koji su se koristili njome. Prvi put je uništena tokom Rakocijeve bune 1704. godine kada su Rakocijevi kuruci zauzeli tvrđavu i spalili je zajedno sa varošom. Austrijanci sledeće godine miniraju celu utvrdu. U XIX veku mermerne ostatke palate koristili su za pravljenje negašenog kreča. Iz turskog doba u Baču je sačuvan i deo amama, čija je rekonstrukcija u toku.

Nepokretno kulturno dobro od izuzetnog značaja: Franjevački samostan Bač upisan u CR (CP) pod brojem SK 1014.

Prostorna kulturno-istorijska celina: Tvrđava Bač sa podgrađem, broj upisa PKIC 52


Universitas Segediensis de Attila József  Nominatae, 82. Szeged 

dr Zsombor Szabó

Mapa područja na 1. vojnom premeru (druga polovina XVIII veka)

Mapa područja na 2. vojnom premeru  (prva polovina XIX veka)