Ime naselja u srednjem veku: Aracha 

Sl. 1. Arački kamen XI-XII vek

Današnji mađarski naziv za Araču je Aracs (prvi spomen u popisu papinske desetine: Aracha 1333.). Đerđ Đerfi (Györffy György) smatra da su sluginska sela, čiji je zadatak bio ratarska proizvodnja za kraljevski dvor, u sistemu udvorničkih sela pored naziva szántó (lat. agricola, excolator, arator), nazivana i rečimaarács i ratej. Reči su građene od slovenskog orač-a odnosno ratar-a (Györffy,1977/438). Arheološki artefakti ovu pretpostavku i dokazuju, jer su u naselju pronađeni žrvnjevi i u lesu duboko ukopani silosi za čuvanje žita i drugih proizvoda. Iz gore rečenog proizlazi da su selo i pripadajuće oranice bili kraljevski posed i kao takvi su poklonjeni manastiru čiji je osnivač neko od kraljeva ili članova iz loze Arpadovića. Na prisustvo elite na ovoj lokaciji ukazuje i konjanički grob (skelet, oružje, ostaci konja) otkriven na lokaciji Matejski Brod (Matka). Arheološka iskopavanja su vršena više puta počevši od 1887. godine i ona su potvrdila postojanje većeg naselja istovremeno sa manastirskim kompleksom (XII-XV vek), kao i to da je naselje sa koritom Tise i sa rečnim prelazom (lokacija Perlek) bilo povezano vodenim i suvozemnim putem. Srednjovekovni put je i sada vidljiv u dužini od 13 kilometara (Stanojev, 1996/108-113).

O koncepciji naselja malo se može reći. Ono se u XIV-XV veku prostiralo pravcem zapad-istok , odnosno južnom obalom Crne Bare. Kuće su u nizu pratile ovu konfiguraciju. Poljoprivreda (ratarstvo) je bila jedna od osnovnih delatnosti. Lončarske radionice, kao i ciglana, bile su lociran uz naselje. Opeka se koristila za izgradnju manastirskog kompleksa, ali i kod oblikovanja kuća, ili detalja u njima. Tri pronađene peći kružne osnove, koje su zidane od opeke i bile obložene pećnjacima, potvrđuju viši stepen stanovanja. Sudeći po dokumentima, naselje Arača je svoj strateški položaj počelo iskorištavati krajem XIV veka, jer 1422. godine ima pravo držanja vašara, 1440. godine se spominje kao oppidum koji pripada tvrđavi Bečej, tj. Bečejskom posedu. Počevši od 1450. godine u njemu su održavane i skupštine novoformirane Torontalske županije. Zbog opasnosti od turskih upada ceo kompleks je utvrđen u XVI veku.

Sl. 2. Benediktinska crkva i samostan XIV vek

Sl. 3. Temelji prve crkve

 

Utvrđeni samostan

Arheološka istraživanja su dokazala da je na mestu današnje kasno-romanske trobrodne crkve postojala jedna manja crkva građena krajem XI ili početkom XII veka. Ta crkva je verovatno bila zadužbina lokalnog vlastelina gde je i sahranjen, verovatno sa porodicom, jer je pronađen deo, fragment nadgrobne ploče, tzv. arački kamen koji se danas nalazi u Nacionalnom muzeju u Budimpešti. Na gornjoj površini kamena nalazi se lik sveštenika, vrh glave ktitora i njegove žene (pretpostavljamo) i natpis, a sa bočne strane je najraniji prikaz jedne crkve sa tornjem.

Sl. 4. Šira situacija celog kompleksa

Sl. 5. Sadašnja situacija kompleksa

Crkva i samostan su prvo, oko 1370. godine, pripadali benediktincima i bili su posvećeni sv. Nikoli, da bi ih kasnije preuzeli franjevci.

dr Zsombor Szabó