A

Abat
(v. opat)
abatisa
(v. opatica)
abatstvo-stva
(v. opatija)
Alfeld
- (mađ. Alföld) -
centralni deo Karpatskog basena, velika nizija koja obuhvata međurečje Dunava i Tise kao i dela Potisja do obronaka Karpata odnosno Tatre.
ambar
je građevina u seoskom domaćinstvu čije ja osnovna namena skladištenje žita, kukuruza ili stočne hrane. Najčešće se gradi s ulazom na većoj visini kako bi se sprečio pristup miševima i drugim štetočinama.
apsida
- (lat. absis od grčke riječi ἁψίς - hapsis koja znači luk, svod) -
arhitektonski element u crkvenoj arhitekturi. To je prigradnja, najčešće ovalnog ili polukružnog tlocrta, sa svodom u obliku polukupole (kalote).
arijanizam
ranohrišćanski jeretički pokret, čiji je osnivač Arije (Arius) tvrdio da Sin nije božanstvo kao Otac, nego je samo njemu sličan i time se suprostavio dogmi o Svetom trojstvu. Ovaj pokret je sinod u Nikeji 325. godine osudio, no uprkos tome, arijanizam je dugo opstajao među pokrštenim varvarskim narodima (Goti, Longobardi) do VIII veka.
atrijum
- (lat. atrium) -
u arhitekturi uglavnom označava: u javnim zgradama predvorje sa stubovima (1) a u hrišćanskim crkvama prednji deo hrama (2).

B

baron
u srednjovekovnoj Ugarskoj kraljevini (XV-XVI bek) velikodostojnik sa velikim posedima (mađ. záslósúr) koji je na osnovu poseda bio dužan da opremi posebnu vojnu jedinicu za odbranu zemlje i pod sopstvenom zastavom da ih vodi u kraljev logor (doslovni prevod titule bio bi: gospodar sa zastavom, barjakom).
bastion
petougaono istureno utvrđenje u sklopu bedema tvrđave, sa koga se vatrom brane drugi dijelovi bedema.
bazilika
- (grč.: βασιλική στοά basiliké - kraljeva dvorana) -
rana forma hrišćanske bogomolje. Bazilike imaju i osobine rimskih kuća i katakombi koje su služile kao mesta za ispovedanje vere pre nego što je Hršćanstvo priznato za službenu religiju. Napred se nalazio atrijum na stubovima. On je vodio na usku terasu na kojoj su bila tri ili više ulaza u glavni deo zgrade. Srednji deo je imao lađu (vidi lađa) i nekoliko redova stubova koji su podupirali sredji deo. Iznad su se nalazili prozori.
bedem
zidovi utvrđenja koji su povezali kule i kapije u zatvorenu celinu koja je štitila zgrade i ljude u svojoj unutrašnjosti od spoljašnjih napadača.
biro
- (mađ. bíró) -
u savremenom mađarskom jezku znači sudija, srednjem veku bio je vođa gradske uprave, gradonačelnik koji je vršio pored upravljačkih i određenu sudsku funkciju.
brod
- (lat.: navis=brod) -
element crkvene arhitekture, centralni prilaz oltaru u hrišćanskim crkvama. Izraz je nastao zbog sličnosti građe brodskog trupa sa građom svoda crkvenog broda.
bula
- (lat. bulla) -
zlatna hrisovulja, kraljevski dokument najvišeg ranga, na kojem se nalazi zlatni kraljev pečat.

C

ciborijum
- (grčki: κιβώριον, ciborion) -
element ranohrišćanske arhitekture, koji predstavlja posebnu nadstrešnicu u bazilici (ili drugoj crkvi), koja je postavljena iznad časne trpeze, koju štiti. Zbog toga je simbol neba.
citadela
- (tal. citadella, mali grad) -
najsnažnije utvrđeni, obično središnji deo utvrđenja, uporišta. Prostor smešten unutar grada, tvrđave ili dvorca, a opet izdvojen i posebno zaštićen.
civitas
- (lat. civitas) -
srednjovekovni naziv za grad okružen zidovima, u kojem je živeo određeni broj stanovnika koji imaju status građanina.
civitas regis
- (lat. civitas regis) -
grad, čiji je feudalni vlasnik sam kralj.

D

diakonikon
- (grč. Διακονικόν; diakonikón, lat.; diaconicum) -
prvobitni je oblik sakristije u ranohrišćanskim i vizantijskim crkvama. Prostorija četvrtastog ili kvadratnog oblika koja se nalazi sa južne strane apside crkve i koja je služila sveštenicima za pripremanje mise i za čuvanje liturgijske knjige, spisa, crkvenog posuđa i ruha. Bila je svojevrstan arhv i riznica, što bi odgovaralo današnjoj sakristiji. Poverena je đakonu, od čega je i nastalo ime.
dokument
pisani srednjovekovni izvori: darovnice, sudski sporovi, poreski popisi itd...
donžon (kula)
- (fran. donjon) -
vrsta utvrđenog tornja građenog u srednjovekovnim fortifikacijama i obično se odnosi na veliku kulu u kojoj je bila utvrđena rezidencija, najčešće vlasnika tvrđave/utvrđenja i koja se koristila i kao poslednje pribežište prilkom napada sa strane.
država
pojam države, onako kako se danas definiše i upotrebljava, u srednjem veku nije postojala, niti ima adekvatne reči za nju. Srednjovekovna „država“ se zove kraljevina ili carevina, na čijem čelu je kralj (rex) ili car (imperator). Vladar je na čelu kraljevine (regia) to je teritorija nad kojem on vlada, regnuje (regnum). Adekvatna srednjovekovna mađarska reč za kraljevinu je úr-szág> ország (orsag) reč je izveden od reči úr>gospodar. Ovom pojmu najviše odgovara srpski pojam i reč zemlja (Blagojević, 1998/116). Srpska zemlja Raška u srednjem veku se zove lat. Rascia čiji stanovnici se zovu lat. rasciani tj. rašćani. U Ugarskim srednjovekovnim dokumentima pisanim na mađarskom jeziku Raška se zove Rácország, (Racorsag) u kojem stanuju rácok (raci). Ovaj naziv se pojavljulje i kartama iz XVI-XVII veka.
dvorac
istorijska građevina stambene i obrambene funkcije i bogate arhitektonske koncepcije, u kojoj su boravili vladari, pripradnici plemstva, odnosno imućniji posednici.

E

elita
rukovodeći sloj kraljevine: kralj, visoko sveštenstvo i plemstvo.
ešpereš
- (mađ. esperes) -
vođa više plebanija u okviru ešpereškog okruga. Vođa svih espereških okruga u okviru jedne biskupije je glavni ešpereš mađ. főesperes. Sedište glavnog ešpereša najčešće je bio u mestu sedišta biskupije.

F

fortifikacija
- (lat. fortificatio) -
nauka o utvrđivanju položaja radi obrane od napada. Termin se na ovom portalu koristi kao pojam za razna utvrđenja, odnosno utvrđena mesta, u kojem je smeštena vojna posada radi nadzora nekog šireg prostora, ili skladišta

G

garaš
- (mađ. garas) -
najmanja kovana moneta, groš.
gira
- (mađ. gira) -
veća novčana jedinica, 1 gira je iznosila 64 grama zlata, ili cca, 18 zlatnih forinti.
grad
u kontekstu ovog portala ovaj pojam se koristi za označavanje većih naselja, nezavisni od njihovog pravnog statusa da li su: civita regis, civitas, oppida privilegiata, oppidum.
gradina
u fortifikacijskoj argitekturi predstavlja visoku humku okruženu šancem, namenjen  za gospodara i svitu.
građanin-i
stanovnici civitasa i opiduma.

H

harka
- (mađ. harka) -
velikodostojnik, glavni komandant dela vojske koji polazi u pohod (kod ugarskih plemena).
hospes
- (lat. hospes) -
gost, naziv za koloniste koji su dolazili na poziv kralja, odnosno tražili su dozvolu od kralja da se nasele. Dobijali su određena prava, privilegije, mađarsko građansko pravo se razvio od hospeskog prava.

J

jobađ
- (lat. jobbagiones mađ. jobbágy ) -
do XV veka, označavao je slobodnog slugu u kraljevoj, županijskoj ili plemićkoj službi, varjobađ (lat. jobbagiones castri mađ. várjobbágy) vojnik u županovoj službi, kiralji jobađ (lat. jobbagiones regis mađ. királyi jobbágy) vojnik odnosno i plemić u kraljevoj službi. Današnje značenje reči je kmet.

K

kanonik
- (lat. canonikus, mađ. kanonok) -
sveštenik ili svetovno lice u službi kaptola.
kaptol
- (lat. capitolium, mađ. káptalan) -
u XI-XII veku pomoćna služba pri biskupijama i nadbiskupijama u služenju pri misama u crkvi i u vođenju „svetovnih“ stvari npr. finansija. U XIII veku se prostorno odvajaju od biskupija i mnogi postaju i feudalni vlasnici. <
kaštelan
- (lat. castellanus, mađ. várnagy) -
komandant tvrđave, obično ih je bilo dvoje.
kastrum
- (lat. castrum) -
u Rimskom carstvu utvrđeno vojničko naselje. Građeni su najčešće uz linije obrambenog limesa
kazamat
izvorno se odnosi na nadsvođenu komoru u utvrđenju sigurnu od puščanih zrna. U figurativnom smislu se koristi kao pojam za podzemni zatvor, tamnicu.
klisa
- (lat. ecclesia) -
čest toponim na području panonske nizije koji potiče o latinske reči koja označava crkvište.
konjanički grob
- (mađ. lovassír) -
grob istaknutog ratnika, vođe klana, koji je zakopan zajedno sa oružjem i ostacima konja - glava i potkolenice. Ostali delovi konja bili su konzumirani na posmrtnom toru, gozbi.
korlat
- (mađ. korlát, hrv. nar. korlat) -
ograđeni prostor za čuvanje krupne stoke (goveda i konji).
kotobanja
vidi: ambar

L

latensko (naselje, kultura)
koji potiče iz perioda 450. p.n.e. do rimskih osvajanja
limes
- (lat. limes, granica) -
utvrđeni obrambeni sistem koji se prostirao na graničnim područjima radi obrane Rimskog Carstva.Na području Srbije prostirao se Dunavski limes koji se sastojao od panonskog (do danšnjeg Beograda - Singidunum) i mezijskog dela (od Beograda do Crnog mora)
lokator
- (lat. locator) -
čovek ovlašćen za vrbovanje hospesa, kolonista, naseljenika u zemlji i u inostranstvu, ujedno on je i njihov vođa, dok se ne nasele. Zvali su se i šoltes (mađ. soltész).

M

manastir
- (grč. monasterion: kuća monaha, pustinjakova ćelija, hrv. samostan) -
zajednička nastamba u kojoj prema utvrđenim pravilima, delom ili potpuno odvojeni od ostalog sveta, žive pojedinci muškog ili ženskog pola, koji su se zavetima vezali za život isključivo posvećen duhovnosti. U srpskom jeziku je ostao u upotrebi ovaj nepravilan oblik, manastir, a ispravno bi bilo monastir. Još stariji i nepravilniji oblik, koji je zabeležio Vuk Karadžić u svom ‘Srpskom rječniku" iz 1852, je bio namastir.
monah(inja)
- (gr. μοναχος monahos - samotnik, hrv. redovnik) -
osoba koja se zavetima vezuje i potpuno predaje monaštvu i životu u manastiru.
mošti
ili relikvije, predstavljaju objekat verskog poštovanja, posebno deo posmrtnih ostataka ili lične imovine svetitelja.
municipijum
- (lat.municipium, pl. municipia) -
naziv koji se u rimskoj državi koristio za tzv. drugu klasu gradova, čiji je status bio ispod kolonija (colonia). Municipijumi su imali vlastitu samoupravu, ali njihovi građani, za razliku od kolonija, nisu imali rimsko državljanstvo nego tek tzv. latinsko pravo (ius Latii). Ovi gradovi obično nisu bili osnivani od Rimljana nego su nastajali tako što bi se već postojeće ne-rimsko naselje stavilo pod rimsku vlast.

N

nadorišpan, nador
- (mađ. nádoriѕpan, nádor) -
reč nador potiče od naziva na-dvor-župan, po rangu prvi iza kralja, koji vodi sve upravljačke poslove, uključujuć i vođenje vojske u manjim pohodima, danas bismo rekli vođa kraljeve vlade.
namastir
vidi. manastir
naos
- (grč. Ναός[, lat. cella) -
u hrišćanskoh crkvenoj arhitekturi označava prostor u središtu crkve rezerviran za obavljanje liturgije.

O

opat
- (lat. abbas; gen. od grč. abbatis abbā(s) od aramejskog ābba-otac, mađ. apát, hrv. opat) -
starešna (muškog) samostana; poglavar nekih monaških redova u katolicizmu.
opatica
1. poglavar ženskog samostana, igumanija ženskog manastira, časna majka 2. pripadnica nekog od ženskih redova u katoličkoj crkvi, katolička kaluđerica, časna sestra, duvna.
opatija
samostan (manastir) redovnika u kom vladaju benediktinska pravila, i na čijem čelu je opat.
opidum
- (lat. oppidum) -
naziv za naseljeno mesto, grad koji nije okružen zidovima, ali vrši određene gradske funkcije.

P

palatin
- (lat. Palatin) -
vidi. nador
palisada
ograda ili zaštitni zid. U srednjovekovnoj arhitekturi najčešće napravljeno od drvenih kolaca ili debla pobodenih u zemlju jedno pored drugog bez razmaka.
plebanija
- (mađ. plébánia hrv. župa) -
najmanja teritorijalna organizacija katoličke crkve, na čelu plebanije je plebanoš (mađ. plébános hrv. župnik),
plebanoš
- (mađ. plébános hrv. župnik) -
sveštenik kome je poverena pastoralna skrb nad župnom zajednicom
predarpadovićko doba
označavanje vremena od naseljavanja ugarskih plemena do krunisanja prvog kralja. U mađarskoj istoriografiji era, od IX-X veka naziva se honfoglalás kora (doslovno= doba zauzimanja domovine), a doba od krunisanja Ištvana. (Is

š

šafar
- (mađ. sáfár) -
predstavnik feudalnog vlasnika u jednom gradu ili mestu.
šanac
prva linija odbrane jedne tvrđave i može je biti suv ili ispunjen vodom. On predstavlja duboko i široko udubljenje u tlu ispred samih bedema. Njegova osnovna uloga bila je da se onemogući pristup bedemima odnosno da se onemogući direktan napad na njih.

S

sajam
u srednjem veku godišnji vašar na koji su dolazili trgovci i kupci sa šire teritorije, održavanje i ubiranje poreza je bila isto privilegija. Ovi sajmovi u srednjem veku zovu se mađ. sokadalom (doslovce= mnoštvo) određenognaselja. Turci su zadržali ovakav običaj trgovanja.
sakristija
- (lat. sacristia) -
u katoličkim crkvama: soba pored oltara u kojoj se sveštenici oblače za službu i u kojoj se čuvaju odežde i crkveno posuđe, crkvena riznica.
samostan
vidi. manastir
sedria
- (lat.sedria) -
u srednjem veku na nivou županije postijale su županijske sudnice kojima su zasedala veća. Članovi veća su bili glavni župan, podžupan, četri solgabiro-a i više cenjenih plemića.
solgabiro
- (mađ. szolgabíró) -
sudija sluga-pomoćnik, u XIII veku pojavljuje se kao birani funkcioner, stalni sudija u županiji.

T

tarnok
- (od mađ. glagola tárolni > (u)skladištiti) -
u srednjem veku rukovdilac nekog skladišta.
tarnokmešter
- (mađ. tárnokmester) -
čuvar i vođa kraljevske riznice, zadužen za nadzor nad kraljevim prihodima-vođenje finansija, ubiranje poreza, kovanje novca, kasnije jedan od barona ili titula bez određene funkcije.
tarnokok falva
- (mađ. tárnokok falva) -
naselje u vlasništvu kralja, gde je bio skladište poljoprivrednih proizvoda, čiji su stanovnici bili zaduženi i za prevoz robe (npr. sela mađ. Tárnok>Tovarnik).
terme
javna kupališta u Starom Rimu,

U

udvarhaz
- (lat. curtis mađ. udvarház) -
doslovce=dvorište+kuća, centar udvorničkog naselja, građevina ili skup objekata, koji služi i kao stan za kraljevog predstavnika, za uskladištenje poljoprivrednih proizvoda, često je bio i utvrđen palisadom, zemljanim nasipom.
udvorničko naselje (lat. villa udvornicus)
naselje u vlasništvu kralja, koji privređuje u korist kralja
udvornik
- (lat. udvornicus, mađ. udvarnok) -
stanovnik udvorničkog naselja.

V

vašar
- (mađ. vásár) -
mesto za trgovanje, pijaca, održavalo se obično jednom nedeljno. Pravo držanje vašara predstavljao je posebnu privilegiju za pojedina naselja.
vavedenje
jedan od dvanaest velikih hrišćanskih praznika. Označava ulazak (uvedenje) svete Bogorodice u hram. Praznuje se 21. novembra po starom, odnosno 4. decembra po novom kalendaru.

Z

zakleti-građanin, plemić, mesar itd.
kada je neko izabran na neku funkciji na ograničeno vreme, onda je u crkvi, pred oltarom polagao zakletvu da će tu funkciju vršiti časno i pošteno po najboljem znanju.
združeni kaptol
- (lat. capitulum collegiatum, mađ. társaskáptalan) -
kaptol koji nije organizovan pri biskupskom sedištu, osnivač kaptola je bio sam kralj, ili neko iz kraljevske porodice i organizaciono nije pripadao biskupiji ili nadbiskupiji nego direktno je bio pod nadzorom kralja.

đ

đepu
- (mađ. gyepű) -
pogranični odbrambeni pojas, preseka.
đula
- (mađ. gyula) -
velikodostojnik, glavni vojskovođa kod ugarskih plemena.